پروژه «هزاران سال ایران» حاصل بیش از ۲۲ سال عکاسی، جست‌وجو و مواجهه هربرت کریم مسیحی با میراث تاریخی و فرهنگی ایران است؛ مجموعه‌ای که در قالب کتاب و نمایشگاه، بخشی از گستره تمدنی این سرزمین را از دریچه نگاه یک عکاس روایت می‌کند.

هربرت کریم مسیحی: «من در برابر زمان هیچ هستم»

 

گفت‌وگو با عکاس پروژه «هزاران سال ایران» درباره بیش از دو دهه مستندنگاری آثار تاریخی و فرهنگی ایران.

ایده شکل‌گیری پروژه «هزاران سال ایران» از کجا آغاز شد و چه مسیری را طی کرد تا به شکل امروزی خود برسد؟

در واقع، «هزاران سال ایران» عنوان نهایی پروژه‌ای است که طی سال‌ها شکل گرفته و حتی کتاب آن نیز آماده شده بود، اما در نهایت این نام را برایش انتخاب کردیم.

دلبستگی من به تاریخ و دیدن آثار تاریخی به دوران کودکی‌ام بازمی‌گردد. این علاقه چیزی نبود که صرفاً به دلیل عکاس بودنم شکل گرفته باشد. من پیش از آنکه عکاس شوم، این آثار را در ذهنم ثبت کرده بودم؛ انگار پیش از استفاده از دوربین، آن‌ها را با چشم‌هایم عکاسی کرده بودم. بعدها دوربین به ابزاری تبدیل شد تا آنچه را پیش‌تر دیده و در ذهنم ثبت کرده بودم، به تصویر بکشم.

نمی‌توانم دقیقاً بگویم کدام‌یک از آثار این مجموعه قدیمی‌تر است یا نخستین عکسی که از آن‌ها گرفته‌ام کدام بوده است. پروژه «هزاران سال ایران» نیز تنها بخشی از حاصل این سال‌هاست. من میلیون‌ها عکس گرفته‌ام که از میان آن‌ها حدود سه تا چهار هزار عکس انتخاب، ویرایش و آماده خروجی شده‌اند. از میان این مجموعه، ۲۲۰ عکس برای کتاب «هزاران سال ایران» انتخاب شده است.

 

هنگام انتخاب تصاویر نهایی، چه معیارهایی داشتید و چه چیزی باعث شد این ۲۲۰ عکس از میان هزاران تصویر انتخاب شوند؟

در طول فرآیند انتخاب، معیارهای ما بارها تغییر کرد. زمانی که حدود ۷۰ درصد عکس‌ها انتخاب شده بودند و تصمیم گرفتم نام کتاب را «هزاران سال ایران» بگذارم، متوجه شدم بخش‌هایی از این روایت هنوز جای خالی دارند.

با خودم فکر کردم اگر قرار است عنوان کتاب «هزاران سال ایران» باشد، باید بتوانم بخش‌های مختلفی از این گستره تاریخی را پوشش بدهم؛ از مکان‌ها و دوره‌های تاریخی گرفته تا باورها و ایدئولوژی‌هایی که بر زندگی مردمان این سرزمین تأثیر گذاشته‌اند.

وقتی از هزاران سال ایران صحبت می‌کنم، منظورم صرفاً دو هزار سال یا یک دوره تاریخی مشخص نیست. تلاش کردم مسیری طولانی را از شهر سوخته، کوه خواجه و تمدن‌های شکل‌گرفته در شوش، کرمان و مناطق دیگر دنبال کنم.

از نگاه من، ایران محصول شکل‌گیری یک‌باره یک امپراتوری یا حکومت نیست. این سرزمین حاصل مشترک و تدریجی تمدن‌هایی است که هرکدام بخشی از هویت آن را ساخته‌اند. مردمانی که شاید هرگز تصور نمی‌کردند در حال شکل دادن به تمدنی هستند که روزی نام ایران را به خود خواهد گرفت.

 

در عکاسی از آثار تاریخی، عکاس با سوژه‌هایی روبه‌روست که بارها توسط دیگران ثبت شده‌اند. برای پیدا کردن زاویه دید و زبان بصری شخصی خودتان چه رویکردی داشتید؟

بسیاری از اوقات تلاش کردم صرفاً عکاسی نکنم؛ بلکه ابتدا آثار را بشناسم، روایتشان را درک کنم و به آن‌ها احترام بگذارم. حتی اگر دیدگاه من نسبت به یک دوره تاریخی یا مذهبی متفاوت باشد، باز هم سعی کرده‌ام آن را بشناسم.

در عکس‌هایم به سه عنصر احترام ویژه‌ای گذاشته‌ام: سایه، نور و تاریکی. هیچ‌وقت تلاش نکرده‌ام تاریکی را حذف کنم، سایه‌ها را از بین ببرم یا نور را بیش از اندازه افزایش بدهم. معتقدم اگر چیزی کاملاً تاریک باشد، عملاً بخشی از رنگ و اصالت آن را از بین می‌بریم؛ همان‌طور که نور بیش از اندازه نیز می‌تواند اصالت رنگ را تحت تأثیر قرار دهد.

ایجاد تعادل میان نور، سایه و تاریکی به معنای احترام گذاشتن به اقلیم، سازنده بنا و محیط پیرامون آن است.

برای مثال، کلیسای قره‌کلیسا را در نظر بگیرید که قدمت آن به سده دوم میلادی بازمی‌گردد. امروز ممکن است در بخش‌هایی از این بنا لامپ‌های مصنوعی نصب شده باشد، اما سازندگان و مرمتگران آن در گذشته چنین امکاناتی در اختیار نداشتند. آن‌ها از نور طبیعی، شمع یا مشعل استفاده می‌کردند.

من تلاش کرده‌ام هنگام عکاسی، با همان نور طبیعی فضا ارتباط برقرار کنم. اگر بخشی از یک کلیسا یا مسجد تاریک بوده، احتمالاً دلیلی داشته که آن فضا به همان شکل ساخته شده است. اگر نوری از پنجره‌ای وارد بنا می‌شود، باید مسیر حرکت آن نور و بخشی را که روشن می‌کند، مشاهده کرد.

برای من مهم بوده که بدانم چرا یک دیوار در ساعت مشخصی از روز روشن می‌شود و نور چگونه در فضای بنا جریان پیدا می‌کند. به‌جای تغییر دادن شرایط نور، سعی کرده‌ام آن را بشناسم و ثبت کنم.

 

در جریان این پروژه، آیا با اثر تاریخی یا موقعیتی روبه‌رو شدید که نگاهتان به تاریخ و میراث فرهنگی ایران را تغییر داده باشد و به نقطه عطفی در مسیرتان تبدیل شود؟

آرامگاه اردشیر دوم در تخت جمشید.

 

می‌توانید بیشتر درباره این تجربه توضیح دهید؟

روزی در آرامگاه اردشیر دوم مشغول مستندنگاری بودم. احساس کردم صدای باد می‌آید. وقتی از داخل آرامگاه بیرون آمدم، تخت جمشید را مانند صحنه‌ای از یک فیلم سینمایی و رؤیایی دیدم.

تصور کنید تخت جمشید در طوفانی از شن مدفون شده بود و تنها بخش‌هایی از سرستون‌ها به اندازه یک بند انگشت از زیر شن دیده می‌شدند. هنوز هم گاهی به این فکر می‌کنم که چرا آن تصویر را با کیفیتی عالی ثبت نکردم. آن‌قدر محو تماشای منظره شده بودم که انگار داشتم یک فیلم سینمایی می‌دیدم.

در همان لحظه با خودم فکر کردم اگر اردشیر دوم زنده بود و از آرامگاهش بیرون می‌آمد، نه می‌توانست فرمان بدهد درها را ببندند تا گردوغبار وارد نشود و نه قدرتی داشت که دستور جمع‌آوری آن همه خاک را صادر کند.

احساس کردم انسان در برابر تاریخ و زمان چقدر کوچک است. شاید به همین دلیل همیشه فکر کرده‌ام جنگیدن با تاریخ و زمان کاری بیهوده است؛ تو وارد جنگی می‌شوی که بدون تردید بازنده آن خواهی بود. دیر یا زود فرسوده می‌شوی و از بین می‌روی.

فکر می‌کنم این اتفاق یکی از نقاط عطف زندگی من بود. به نوعی خودم را در برابر تاریخ و زمان تسلیم کردم و احساس می‌کنم از آن روز به بعد، انسان متفاوتی شدم؛ با رویکردی کمتر جنگجویانه. فهمیدم هرچقدر هم تلاش کنم، در برابر زمان هیچ هستم.

 

پس از حدود ۲۲ سال عکاسی و فعالیت روی این مجموعه، انتشار کتاب و برگزاری نمایشگاه، فکر می‌کنید چه بخش‌هایی از میراث تاریخی و فرهنگی ایران همچنان باقی مانده که فرصت پرداختن به آن‌ها را نداشته‌اید؟

در مصاحبه دیگری هم به این موضوع اشاره کرده‌ام. همان‌طور که گفتم، در برابر زمان شکست می‌خورم، اما در برابر موضوع دیگری هم شکست خواهم خورد: من نمی‌توانم تمام ایران را ببینم، چون فرصت دیدن همه آن را نخواهم داشت.

در کلیپی که برای رونمایی کتاب «هزاران سال ایران» منتشر شده، جمله‌ای گفتم که واقعاً از اعماق وجودم می‌آید: امیدوارم کتاب «هزاران سال ایران»، هزار سال دیگر جلد دومش منتشر شود.

از نظر من، چیزی که طی هزاران سال شکل گرفته، در طول عمر یک انسان قابل جمع‌آوری و روایت کامل نیست؛ حتی اگر صدها یا هزاران نفر هم درگیر چنین کاری شوند. تازه ما تنها درباره چیزهایی صحبت می‌کنیم که تاکنون شناخته‌ایم. ممکن است روزی در منطقه‌ای محوطه‌ای تاریخی کشف شود و مشخص شود که سه هزار سال پیش نیز تمدنی در آنجا وجود داشته است.

بنابراین، ما همیشه در برابر گستردگی تاریخ و میراث این سرزمین با محدودیت مواجه خواهیم بود.

 

آیا در میان آثار این مجموعه، عکسی وجود دارد که تجربه یا خاطره متفاوتی از زمان ثبت آن داشته باشید؟

نه، برای من هرکدام از این عکس‌ها مجموعه‌ای از خاطرات هستند.

همیشه به دوستان و علاقه‌مندان عکاسی می‌گویم اگر می‌خواهید عکاسی کنید، هرگز نمی‌توانید صرفاً با تور و گردشگری به عکاسی بپردازید. باید بروید، بنشینید و با سوژه ارتباط برقرار کنید. منظورم از این ارتباط، گفت‌وگوی خیالی با سوژه نیست؛ باید اقلیم آن را بشناسید، هوا، زیبایی‌ها، زشتی‌ها، نور، غروب، آفتاب، باران و برف را تجربه کنید. باید همه این شرایط را ببینید تا متوجه شوید کدام وجه از آن مکان برای شما اهمیت بیشتری دارد.

شاید از نگاه مخاطب، هرکدام از این عکس‌ها صرفاً یک تصویر باشند، اما من با دیدن آن‌ها تمام خاطرات مربوط به زمان ثبتشان را به یاد می‌آورم. خوشبختانه حافظه خوبی در ثبت اتفاقات دارم و می‌توانم برای هر عکس، اتفاقات ده دقیقه قبل و ده دقیقه بعد از ثبت آن را توصیف کنم.

یکی از خوشحال‌کننده‌ترین بخش‌های زندگی من، نگاه کردن به عکس‌ها و مرور خاطراتم است. با دیدن آن‌ها دوباره به همان مکان‌ها سفر می‌کنم.

برای مثال، همین حالا که به عکس تالار صدستون در تخت جمشید نگاه می‌کنم، به‌خوبی آن روز را به یاد می‌آورم. به زیر یکی از درگاه‌ها رسیدم و دیدم باران می‌بارد. نیمی از درگاه‌ها خیس شده بودند و من هم تا زمانی که از آنجا عبور کردم، کاملاً خیس شدم. همین اتفاق ساده برای من به یک خاطره تبدیل شده است.

برای من هرکدام از این عکس‌ها یک سفر مستقل هستند.

 

آیا در طول این سال‌ها عکسی وجود داشته که برای ثبت آن سختی و چالش زیادی را پشت سر گذاشته باشید؟

در سال‌های ابتدایی فعالیت، زمانی که هنوز تجربه و ممارست امروز را نداشتم، ممکن بود ثبت بعضی عکس‌ها بسیار دشوار به نظر برسد. اما اگر به سال اول فعالیت خودم و عکس‌هایی که آن زمان تصور می‌کردم ثبتشان به اندازه هزاران سختی زحمت داشته است نگاه کنم، حالا می‌بینم آن عکس‌ها چندان هم دشوار نبوده‌اند؛ چون در آن زمان هنوز تجربه کافی از سختی‌های این مسیر نداشتم.

اما اگر بخواهم صادقانه بگویم، در طول این سال‌ها سختی‌های زیادی را تحمل کرده‌ام. البته عشق به روایتگری، عشق به ایران و تلاش برای داشتن نگاهی متفاوت به آن، باعث شده این سختی‌ها قابل تحمل شوند.

در میان عکس‌های من تصاویری از شب‌های پاسارگاد، تخت جمشید، نقش رستم و تخت سلیمان وجود دارد. برای ثبت بعضی از آن‌ها روی برف خوابیده‌ام و دچار سرماخوردگی شدیدی شده‌ام؛ به‌طوری که دو روز بعد حتی نمی‌توانستم نفس بکشم یا ریه‌هایم را حرکت بدهم.

در چغازنبیل نیز در شرایطی عکاسی کرده‌ام که رطوبت و گرمای هوا بسیار شدید بود. گرما به اندازه‌ای بود که حتی حیوانات هم نمی‌توانستند زیر آن آفتاب بمانند، اما من می‌خواستم در همان شرایط مستندنگاری کنم.

همه این‌ها سخت بوده‌اند، اما وقتی امروز به آن‌ها نگاه می‌کنم، برایم شبیه پختن یک غذاست؛ غذایی که برای آماده کردنش خسته و گرسنه شده‌ای، اما در نهایت آن را می‌خوری و از نتیجه لذت می‌بری. برای من آن لحظه، همان زمانی است که غذا را خورده‌ام و از آن لذت می‌برم. البته خوابیدن هم که بالاخره یک روزی باید اتفاق بیفتد!

 

دوست دارید مخاطب پس از دیدن نمایشگاه و خواندن کتاب «هزاران سال ایران»، چه چیزی درباره تاریخ و میراث فرهنگی این سرزمین با خود به همراه ببرد؟

در دو جمله می‌گویم: اگر بداند چه میراثی به او رسیده، یک بار دیگر برود و ایران را ببیند. به قول معروف، «ایران، دورت بگردم»؛ فقط یاد بگیرد این جمله را بگوید و دوباره برود و دور ایران را بگردد.

 

پس از انتشار کتاب و برگزاری نمایشگاه، پروژه یا موضوع مشخصی وجود دارد که دوست داشته باشید در ادامه مسیر عکاسی خود به آن بپردازید؟

من تابع زمان هستم. معمولاً پروژه‌ای را از پیش تعریف نمی‌کنم که اگر به نتیجه نرسید، تمام زحماتم را از دست‌رفته بدانم.

مثلاً اگر از اینجا تا قطب جنوب بروم تا از یک پنگوئن عکاسی کنم، قرار نیست تمام هدف سفرم فقط به دیدن و عکاسی از آن پنگوئن محدود شود. در طول مسیر و هنگام بازگشت هم عکاسی می‌کنم و اگر پنگوئنی دیدم، از آن هم عکس می‌گیرم.

با این حال، ممکن است در ادامه به سراغ اقوام ایران، فلات ایران یا مناطق شرقی کشور بروم. احساس می‌کنم شرق ایران، به‌ویژه مناطقی مانند سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی، کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

به دلیل شرایط اقلیمی، وضعیت زندگی مردم و دشواری‌های سفر به این مناطق، کمتر شاهد حضور آن‌ها در مجموعه‌های عکاسی و روایت‌های تصویری هستیم. در حالی که این مناطق نیز بخش جدایی‌ناپذیری از ایران هستند و به نظرم نیاز است بیشتر دیده و روایت شوند.

تلاش من این است که در ادامه مسیر، توجه بیشتری به این بخش از ایران داشته باشم.

  • نویسنده : احمدرضا ابراهیمی