زروان روحبخشان: «هزاران سال ایران» از مرز مستندنگاری و زیباییشناسی عبور میکند

گفتوگو با زروان روحبخشان درباره ویژگیهای بصری، رویکرد مستندنگارانه و روایت هنری مجموعه «هزاران سال ایران»
مجموعه عکسهای «هزاران سال ایران» را چگونه ارزیابی میکنید و چه تصویری از هویت تاریخی و فرهنگی ایران به مخاطب ارائه میدهد؟
اگر بخواهم این مجموعه را در چارچوب ژانر خودش ارزیابی کنم، باید بگویم عکسهای موفقی هستند. اگر آن را زیرمجموعه ژانر عکاسی میراث فرهنگی قرار دهیم، میبینیم روایتی که بهویژه در کتاب شکل گرفته، هم بخشی از بناهای تاریخی را در بر میگیرد و هم جنبههایی از مردمنگاری را شامل میشود. بنابراین، بخش قابل توجهی از آنچه بهطور کلی میراث فرهنگی مینامیم، در این مجموعه حضور دارد.
درست است که مجموعه به اشیا نمیپردازد، اما در ثبت بناها نیز چندان به این موضوع محدود نشده که هر بنا برخاسته از کدام باور سنتی یا مذهبی است. در واقع، تقریباً تمام بناهایی که ارزش آیینی یا تاریخی داشتهاند، به نوعی در این مجموعه ثبت شدهاند. جزئیات بسیاری از این بناها نیز در عکسها دیده میشود. حتی محیط طبیعی پیرامون آنها هم مورد توجه قرار گرفته است؛ برای مثال، طبیعت اطراف چغازنبیل را میتوان بهوضوح در برخی از تصاویر مشاهده کرد.
از این نظر، معتقدم مجموعه بهخوبی از پس موضوع خود برآمده است. تصویری که ارائه میدهد، تصویری باشکوه از ایران است. البته ممکن است این تصویر باشکوه لزوماً با واقعیتی که من یا هر مخاطب دیگری هنگام حضور در آن مناطق تجربه میکنیم، کاملاً منطبق نباشد. اما اگر قرار است در راستای معرفی و روایت میراث فرهنگی فعالیت کنیم، ارائه تصویری از شکوه تاریخی این سرزمین اهمیت دارد؛ چراکه این شکوه بخشی از تاریخ ما بوده است. از آنجا که معمولاً کمتر به این وجه از میراث فرهنگی پرداخته میشود، شخصاً خوشحالم که چنین اتفاقی در این مجموعه رخ داده است.
در مواجهه با چنین مجموعهای، مرز میان عکاسی مستند و نگاه هنری عکاس کجاست؟
پاسخ دادن به این سؤال دشوار است. همانطور که در نشست هم اشاره کردم، هربرت کریم مسیحی روی مرز میان این دو حوزه حرکت میکند و از این جهت، حتی تا حدودی نقدگریز است.
این رویکرد از یک طرف بسیار مثبت است؛ زیرا حرکت روی این مرز باعث میشود جزئیاتی از بنا، قطعه یا مجسمه در اختیار مخاطب قرار بگیرد که میتوانند کاملاً مستندنگارانه باشند. برای مثال، ممکن است بعدها بتوان از این تصاویر برای استخراج نقشه فرمها یا بررسی نقوش روی درها، دیوارها و دیوارنگارهها استفاده کرد.
اما از طرف دیگر، همین جزئیات مستندنگارانه با نورپردازی خاص، کنتراستها و سایههای مشخص و حتی پرسپکتیو ویژهای ثبت شدهاند که به تصاویر وجهی زیباییشناسانه میبخشد. در نتیجه، مجموعه همزمان ویژگیهای عکاسی مستند و نگاه هنری عکاس را در خود دارد.
اگر بخواهید این مجموعه و رویکرد هربرت کریم مسیحی را از منظر نقد هنری ارزیابی کنید، مهمترین نقطه قوت آن چیست؟
به نظرم مهمترین نقطه قوت این مجموعه، روایتی است که شکل داده است؛ بهخصوص در کتاب، چراکه این روایت فقط از طریق عکسها ساخته نشده، بلکه متنهایی که در ابتدای هر بخش آمدهاند نیز در شکلگیری آن نقش دارند.
این متنها گاهی بسیار کوتاه و در حد یک پاراگراف هستند، اما بیان شاعرانهای دارند و لزوماً به دنبال روایت یک داستان تاریخی نیستند. به نظرم این ویژگی، مجموعه را یک گام فراتر از آن چیزی میبرد که پیشتر در این نوع عکاسی یا کتابهای تاریخی دیدهایم.
انگار عکاس تا حدودی این روایت را شخصی کرده است؛ خودش را در جایگاه راوی قرار داده و داستان مواجههاش با آنچه در برابرش قرار داشته را برای مخاطب تعریف میکند. به همین دلیل، مخاطب تنها با مجموعهای از تصاویر تاریخی روبهرو نیست، بلکه با روایت شخصی عکاس از مواجهه با این آثار نیز همراه میشود.

- نویسنده : احمدرضا ابراهیمی







Sunday, 22 November , 2026