ششمین نشست حضوری نهمین سالانه عکس دانشجویان عکاسی دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران با موضوع «هم‌نشینی نوشتار و تصویر در کتاب عکس»، سه‌شنبه ۲۶ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در نگارخانه تهران برگزار شد.

به گزارش اتاق روشن پرس، ششمین نشست حضوری نهمین سالانه عکس دانشجویان عکاسی دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، سه‌شنبه ۲۶ آبان‌ماه ۱۴۰۵ با عنوان «هم‌نشینی نوشتار و تصویر در کتاب عکس» و با حضور نیکی شادلو و روزبه ملکی، به میزبانی علی رحمن در نگارخانه تهران برگزار شد.

روزبه ملکی: متن در کتاب عکس نباید صرفاً مکمل تصویر باشد

در این نشست، روزبه ملکی با تمرکز بر نمونه‌هایی از کتاب‌های عکس، به بررسی کارکردهای متفاوت متن در کنار تصویر پرداخت و نشان داد که نوشتار در ساختار کتاب عکس می‌تواند نقش‌هایی فراتر از ارائه اطلاعات اولیه و توضیح محتوای تصاویر بر عهده داشته باشد.

ملکی در آغاز سخنان خود توضیح داد که در انتخاب نمونه‌ها، از کارکردهای ساده توصیفی و اطلاعاتی متن، مانند کپشن‌هایی که زمان، مکان یا شرایط ثبت عکس را مشخص می‌کنند، عبور کرده و به سراغ نمونه‌هایی رفته است که در آن‌ها رابطه متن و تصویر پیچیده‌تر و معنادارتر است. به گفته او، در بسیاری از این کتاب‌ها، متن نه در مقدمه یا پایان اثر، بلکه در میان تصاویر و در ارتباط مستقیم با آن‌ها قرار گرفته است.

یکی از نمونه‌های مورد بررسی او کتاب «مادران پنهان» اثر لورا لارسن بود. این کتاب با استفاده از مجموعه‌ای از تصاویر تاریخی قرن نوزدهم، به شیوه عکاسی از نوزادان و کودکان در دوره‌ای می‌پردازد که به دلیل طولانی بودن زمان نوردهی، ثابت نگه داشتن کودکان در برابر دوربین دشوار بود. در آن دوران، گاهی فردی پشت پارچه یا پوششی پنهان می‌شد تا کودک را هنگام عکاسی نگه دارد. ملکی با اشاره به متن‌های همراه این تصاویر توضیح داد که نوشتار در این کتاب علاوه بر توصیف جزئیاتی که ممکن است در نگاه نخست از چشم مخاطب پنهان بمانند، به تدریج لایه‌های شخصی و عاطفی اثر را نیز آشکار می‌کند و خوانش مخاطب از مجموعه را تغییر می‌دهد.

او در ادامه به کتاب «داستان‌های واقعی» از سوفی کال اشاره کرد و نمونه‌هایی از پیوند روایت شخصی و تصویر را در این اثر بررسی کرد. به اعتقاد ملکی، در چنین کتابی، متن و تصویر به‌گونه‌ای در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند که حذف هر یک، بخشی از تجربه و معنای اثر را از بین می‌برد.

کتاب «تصاویری از خانه» اثر لری سالتان نیز از دیگر نمونه‌های مطرح‌شده در این نشست بود. ملکی با اشاره به تصاویر این مجموعه از اعضای خانواده عکاس، به‌ویژه پدر و مادر او، توضیح داد که متن‌های شخصی و خاطره‌محور کتاب، لایه‌ای از تجربه زیسته و روابط خانوادگی را آشکار می‌کنند که صرفاً از طریق مشاهده عکس‌ها قابل دریافت نیست. در این مجموعه، خاطرات، تصاویر آرشیوی و عکس‌های تازه در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و ساختاری روایی شکل داده‌اند.

بخش دیگری از سخنان ملکی به کتاب «نقطه کور» اثر تجو کول اختصاص داشت. او با توضیح مفهوم نقطه کور، به این ایده اشاره کرد که تمرکز بر یک بخش از میدان دید، می‌تواند بخش‌های دیگری از واقعیت را از توجه ما خارج کند. در این کتاب، متن‌ها گاه اطلاعات و زمینه‌هایی را در اختیار مخاطب قرار می‌دهند که در خود عکس به‌سادگی قابل مشاهده نیستند. به این ترتیب، نوشتار امکان خوانش‌های تازه‌ای از تصویر فراهم می‌کند و مخاطب را به فراتر رفتن از آنچه مستقیماً در قاب دیده می‌شود، دعوت می‌کند.

ملکی همچنین با معرفی نمونه‌هایی از جمله کتاب «وقتی برای کشتن» و پروژه «حافظه» اثر برد مایر، به تأثیر فرم نوشتاری، ساختار نامه‌نگارانه و پیوند متن‌های بلند با مجموعه‌های عکاسی پرداخت. او در این بخش تأکید کرد که نحوه قرارگیری متن در کتاب، ترتیب مواجهه مخاطب با نوشتار و تصاویر و حتی شکل فیزیکی انتشار کتاب می‌تواند در تجربه نهایی مخاطب تأثیرگذار باشد.

از دیگر نمونه‌های مورد بررسی، کتاب «خانه کت» بود که با همکاری برد زلار و الک سوث شکل گرفته است. ملکی با اشاره به ماهیت روایی و رازآلود این اثر، درباره چگونگی شکل‌گیری شخصیت و روایت در ارتباط میان متن و عکس توضیح داد و نشان داد که گاهی مرز میان واقعیت، روایت شخصی و شخصیت‌پردازی در یک کتاب عکس به‌عمد مبهم باقی می‌ماند.

او همچنین به کتاب «مو قرمز» اثر کریستین پترسون اشاره کرد؛ اثری که در آن اسناد، دست‌نوشته‌ها، تصاویر و شیوه خاص صفحه‌آرایی، ساختاری شبیه به پرونده‌های جنایی ایجاد می‌کنند. در این نمونه، حتی نوشته‌های درج‌شده درون عکس‌ها نیز بخشی از نظام روایی اثر به شمار می‌روند.

در بخش پایانی، ملکی با عبور از نمونه‌های کتاب عکس، به اهمیت تقویت مهارت نوشتن برای فعالان حوزه هنر و عکاسی پرداخت و پنج کتاب آموزشی و نظری در زمینه روایت، نوشتن و جستارنویسی را معرفی کرد. او با اشاره به کتاب‌هایی مانند «سواد روایت» و «دعوت به نوشتن»، بر اهمیت آشنایی هنرمندان با ساختارهای روایت و تمرین نوشتن درباره تجربه‌ها و مشاهدات شخصی تأکید کرد. به اعتقاد او، نوشتن می‌تواند به هنرمندان کمک کند تا تجربه‌های دیداری خود را به روایت‌هایی منسجم‌تر و عمیق‌تر تبدیل کنند.

مجموع مباحث این نشست بر این نکته تأکید داشت که کتاب عکس صرفاً مجموعه‌ای از تصاویر چاپ‌شده نیست؛ بلکه ساختاری روایی است که در آن متن، تصویر، ترتیب صفحات و شیوه ارائه می‌توانند در تعامل با یکدیگر معنا تولید کنند. از این منظر، نوشتار نه عنصری حاشیه‌ای، بلکه یکی از ظرفیت‌های مهم گسترش زبان بیانی عکاسی است.

نیکی شادلو: در کتاب عکس، نوشتار و تصویر باید از جایگاه یکسانی در روایت برخوردار باشند

نیکی شادلو در ابتدای سخنان خود با اشاره به اینکه رابطه میان نوشتار و تصویر موضوعی گسترده و پیچیده است، تأکید کرد که نمی‌توان برای همراهی این دو عنصر در کتاب عکس، فرمولی ثابت و از پیش تعیین‌شده ارائه کرد. به اعتقاد او، نسبت میان متن و تصویر باید متناسب با ماهیت هر پروژه و اهداف هنرمند یا مؤلف طراحی شود. وی همچنین توضیح داد که هدف این نشست ارائه یک جعبه ابزار آماده برای تولید کتاب عکس نیست، بلکه طرح پرسش‌ها و ایجاد زمینه‌ای برای تأمل بیشتر درباره امکانات و مناسبات میان نوشتار و تصویر است.

کتاب عکس متن؛ فراتر از مقدمه و توضیح تصاویر

شادلو در ادامه، با اشاره به مقاله فدریکا کیوکتی با عنوان «کتاب عکس متن چیست؟»، به تعریف کتاب عکس متن پرداخت. بر اساس این تعریف، در چنین کتابی عکس و واژه از جایگاه هستی‌شناختی یکسانی برخوردارند و هر دو در پیشبرد روایت و شکل‌گیری معنای پروژه نقش اساسی ایفا می‌کنند. بنابراین، متن صرفاً مقدمه، مؤخره یا جستاری درباره مجموعه عکس‌ها نیست، بلکه در ساختار اصلی اثر حضور دارد.

او در توضیح این موضوع به دو مفهوم «آیکونوفوبیا» و «تکستوفوبیا» اشاره کرد؛ مفاهیمی که به‌ترتیب از ترس یا گریز نویسندگان از تصویر و عکاسان از نوشتار حکایت دارند.

شادلو برای توضیح نخستین مفهوم، به تجربه هنری جیمز، نویسنده آمریکایی، در مواجهه با تصاویر آلوین لانگدن کوبرن در مجموعه ۲۴ جلدی آثارش با عنوان «ویرایش نیویورک» اشاره کرد. در این مجموعه، عکس‌های کوبرن در صفحه مقابل عنوان هر کتاب قرار گرفته بودند؛ اما جیمز از حضور تصاویر نگران بود و معتقد بود عکس‌ها می‌توانند تخیل خواننده را تحت تأثیر قرار دهند و در دریافت او از جهان داستانی اثر مداخله کنند. به همین دلیل، برای عکاس محدودیت‌هایی تعیین کرده بود تا تصاویر بیشتر حالتی کلی، نمادین و مبهم داشته باشند و در رقابت با جهان روایی نوشته‌های او قرار نگیرند.

او در ادامه، با اشاره به نمونه‌ای از کتاب «آمریکایی‌ها» اثر رابرت فرانک، به مسئله گریز برخی عکاسان از نوشتار پرداخت. در نسخه نخست این کتاب، متن‌ها و اشعاری به انتخاب الن بوسکه در کنار تصاویر قرار گرفته بودند؛ اما در نسخه بعدی، جستاری از جک کرواک در بخشی جداگانه پیش از توالی عکس‌ها قرار گرفت. این نمونه به اعتقاد شادلو نشان می‌دهد که چگونگی حضور متن و جایگاه آن در ساختار کتاب می‌تواند بر تجربه مواجهه مخاطب با تصاویر تأثیر بگذارد.

کتاب عکس؛ ساختاری چندلایه از تصویر، نوشتار و طراحی

بخش دیگری از سخنان شادلو به معرفی عناصر تشکیل‌دهنده کتاب عکس اختصاص داشت. او تأکید کرد که کتاب عکس تنها از مجموعه تصاویر تشکیل نمی‌شود، بلکه ساختاری چندلایه دارد که طراحی گرافیکی، ترتیب و توالی صفحات، فضاهای خالی، جلد، جنس و کیفیت کاغذ، نوع صحافی، رنگ و متن نوشتاری را دربرمی‌گیرد.

به گفته او، نوشتار می‌تواند در قالب‌های مختلفی از جمله عنوان، نام مؤلف، بیانیه هنرمند، مقدمه، مؤخره، یادداشت ناشر، تقدیم‌نامه، تشکرنامه، اطلاعات نشر، کپشن و متن‌های بلند در کتاب حضور پیدا کند. البته در فتو‌زین‌ها، به دلیل ماهیت متفاوت و گاه تجربه‌گرایانه این قالب، حتی برخی از این عناصر متعارف نیز ممکن است حذف شوند.

هشت کارکرد نوشتار در کتاب عکس

شادلو در بخش اصلی ارائه خود، مجموعه‌ای از کارکردهای نوشتار را در کتاب عکس تشریح کرد و توضیح داد که متن می‌تواند به شیوه‌های متفاوتی در شکل‌گیری معنا و روایت تصویری مشارکت داشته باشد.

نخستین کارکرد، وجه ارجاعی و بازنمایانه نوشتار است. در این حالت، متن اطلاعات توصیفی و جزئیاتی درباره سوژه‌ها، موقعیت‌ها و موضوعات عکس ارائه می‌کند؛ اطلاعاتی که ممکن است در خود تصویر قابل مشاهده نباشند. داده‌های تاریخی، اجتماعی، فرهنگی، جغرافیایی و سیاسی نیز می‌توانند زمینه لازم برای درک بهتر مجموعه را فراهم کنند.

کارکرد دوم، وجه روایی و زمانی است. نوشتار می‌تواند میان تصاویر ارتباط داستانی یا غیرداستانی ایجاد کند، پیوند میان شخصیت‌ها و رخدادها را شکل دهد یا حتی با برهم زدن توالی زمانی، پیش‌نگری و پس‌نگری، انتظار مخاطب را تغییر دهد. متن در این وضعیت گاهی به تداوم روایت کمک می‌کند و گاهی با ایجاد گسست، ابهام و تعلیق، خوانش‌های متفاوتی را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد.

سومین کارکرد، وجه عاطفی، ذهنی و تجربی نوشتار است. شادلو توضیح داد که متن می‌تواند ادراکات، افکار، تخیلات، خاطرات، باورها و تجربه‌های زیسته مؤلف را به مخاطب منتقل کند. خاطره‌نگاری، روزنگاری و شهادت‌نویسی از جمله قالب‌هایی هستند که در این دسته قرار می‌گیرند و امکان بازنمایی تجربه‌های شخصی یا مواجهه مستقیم و غیرمستقیم با رخدادهای تاریخی، اجتماعی و سیاسی را فراهم می‌کنند.

چهارمین کارکرد به وجه مفهومی و نظری نوشتار مربوط است. در این وضعیت، متن با تعریف و بسط مفاهیم انتزاعی، مجموعه عکس را در چارچوبی فکری قرار می‌دهد و پرسش‌هایی درباره موضوع پروژه، ماهیت تصویر، مناسبات بازنمایی و نسبت عکاس با واقعیت مطرح می‌کند. شادلو برای توضیح این موضوع به فتو‌زین «اتاق تاریک، جعبه سیاه» روزبه ملکی اشاره کرد و گفت در این اثر، بخش نظری و مفصل نوشتار برای خوانش بسیاری از تصاویر اهمیت اساسی دارد.

پنجمین کارکرد، وجه انتقادی و گفتمانی است. متن در این جایگاه می‌تواند روایت‌های مسلط، ساختارهای قدرت، کلیشه‌ها و شیوه‌های رایج بازنمایی واقعیت را به چالش بکشد و با آشکار کردن ابعاد پنهان روایت‌های رسمی، امکان بازخوانی انتقادی تصاویر را فراهم کند.

ششمین کارکرد، وجه بینامتنی و بینارسانه‌ای است. به گفته شادلو، نوشتار می‌تواند میان یک مجموعه عکس و متون ادبی، فلسفی و فرهنگی ارتباط برقرار کند. این ارتباط لزوماً به معنای همسویی متن و تصویر نیست؛ گاهی تناقض میان آن‌ها به ایجاد تعلیق معنایی و به چالش کشیدن مخاطب منجر می‌شود.

هفتمین کارکرد، وجه متنی و خودبازتابنده است. در این حالت، نوشتار فرایند شکل‌گیری پروژه، شیوه انتخاب سوژه‌ها، تصمیم‌های عکاس، روش تولید اثر و مراحل تدوین کتاب را آشکار می‌کند. شادلو برای این موضوع به نمونه‌ای از جستار تصویری شهرزاد درفشه اشاره کرد که در آن، فرایند جست‌وجو و شکل‌گیری یک پروژه هنری نیز به بخشی از روایت تبدیل شده است.

هشتمین کارکرد، وجه شاعرانه و زیبایی‌شناختی نوشتار است. متن می‌تواند از طریق کیفیت ادبی، استعاره، موسیقی کلام و تداعی‌های ذهنی، فضای عاطفی و حسی تازه‌ای به تصاویر اضافه کند. در این شیوه، به‌ویژه در سفرنامه‌ها، خاطره‌نویسی‌ها، زندگی‌نامه‌ها و جستارهای تصویری، نوشتار به ایجاد اتمسفر و تعمیق ارتباط مخاطب با تصاویر کمک می‌کند.

شادلو در کنار این کارکردها به ظرفیت آموزشی و کنشگرانه نوشتار نیز اشاره کرد؛ ظرفیتی که از طریق انتقال دانش و اطلاعات تخصصی یا دعوت مخاطب به مشارکت و واکنش اجتماعی و سیاسی نسبت به یک موضوع محقق می‌شود.

جایگاه متن در کتاب عکس و تأثیر آن بر تجربه مخاطب

شادلو در ادامه، سه شیوه اصلی برای قرارگیری نوشتار در ساختار کتاب عکس را تشریح کرد.

در شیوه نخست، متن پیش از تصاویر قرار می‌گیرد و می‌تواند در قالب مقدمه، بیانیه هنرمند یا یادداشت مؤلف، زمینه‌ای ذهنی، تاریخی، مفهومی یا روایی برای مواجهه با مجموعه فراهم کند. او برای این شیوه به کتاب «آوازهای سرگردانی» اثر هدیه هنگام‌حسینی اشاره کرد که در آن، متن توضیحی هنرمند پیش از ورود مخاطب به تصاویر و در بخشی جداگانه قرار گرفته است.

در شیوه دوم، متن پس از توالی تصاویر و در بخش‌های پایانی کتاب ارائه می‌شود. این متن می‌تواند شامل یادداشت مؤلف، توضیحات تکمیلی، اطلاعات مستندنگارانه یا تأملاتی درباره مجموعه باشد. چنین رویکردی مخاطب را پس از مشاهده تصاویر به خواندن متن دعوت می‌کند و حتی ممکن است او را به بازگشت دوباره به تصاویر و تغییر برداشت اولیه‌اش ترغیب کند.

در شیوه سوم، نوشتار در میان تصاویر قرار می‌گیرد. شادلو این روش را پیچیده‌ترین شکل هم‌نشینی متن و تصویر دانست؛ زیرا در این حالت، ارتباط مستقیم‌تری میان دو عنصر برقرار می‌شود و طراحی گرافیکی، جنس و رنگ کاغذ، ابعاد صفحات و نحوه صفحه‌آرایی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

او در این زمینه به فتو‌زین «صنعت دست» اثر اول اشکال دانشمند اشاره کرد که در آن، متن‌ها روی کاغذ بالکی و تصاویر روی کاغذ گلاسه چاپ شده‌اند. این تفاوت در جنس کاغذ، به‌نوعی به مخاطب یادآوری می‌کند که متن نیز همچون تصاویر بخشی از تجربه خواندن کتاب است و نباید از آن غافل شد.

به گفته شادلو، قرارگیری متن در میان تصاویر می‌تواند ریتم ورق زدن و سرعت خوانش را تغییر دهد، مخاطب را به بازگشت و مشاهده دوباره عکس‌ها دعوت کند و ارتباط‌های روایی و مفهومی تازه‌ای ایجاد کند. البته استفاده بیش از اندازه از این رفت‌وبرگشت‌ها نیز ممکن است تجربه مخاطب را دشوار و خسته‌کننده کند؛ بنابراین انتخاب شیوه مناسب باید با توجه به ماهیت پروژه و هدف مؤلف صورت گیرد.

از روزنگاری تا آرشیو؛ گستره روایت در کتاب عکس متن

شادلو در بخش پایانی سخنان خود به گونه‌های مختلف کتاب عکس متن و قالب‌هایی اشاره کرد که در آن‌ها نوشتار نقش محوری دارد. از جمله این قالب‌ها می‌توان به روزنگاری، زندگی‌نگاری، سفرنامه، پیاده‌روی‌نگاری، زندگی‌نامه، خاطره‌نویسی، جستار تصویری، نامه‌نگاری تصویری و مردم‌نگاری اشاره کرد.

او همچنین بر ظرفیت آرشیو، مستندنگاری و یادداشت‌های میدانی تأکید کرد؛ حوزه‌هایی که در آن‌ها نوشته‌ها، اسناد و تصاویر در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و امکان شکل‌گیری روایتی چندوجهی از یک موضوع را فراهم می‌کنند.

در مجموع، سخنان نیکی شادلو بر این نکته تأکید داشت که رابطه نوشتار و تصویر در کتاب عکس، رابطه‌ای ثابت و از پیش تعیین‌شده نیست. انتخاب نوع متن، کارکرد آن، محل قرارگیری و نحوه ارتباطش با تصاویر، همگی تصمیم‌هایی مؤلفانه هستند که می‌توانند بر ساختار، معنا و تجربه مخاطب از یک اثر عکاسانه تأثیر بگذارند.

 

  • نویسنده : امیر حسنی پارسا