: مسعود افرا، داور جشنواره عکاسی با موبایل «تهران زیبا»، معتقد است ارزش یک اثر عکاسانه را نباید تنها در کیفیت بصری یک قاب جست‌وجو کرد؛ بلکه روایت میان تصاویر، نگاه مفهومی و ارتباط اثر با مخاطب نیز در شکل‌گیری معنای آن نقش دارند. او همچنین جشنواره‌های عکاسی شهری را فرصتی برای توسعه زیست‌بوم هنر، پرورش هنرمندان و تقویت حس تعلق شهروندان به محیط زندگی‌شان می‌داند.

در حاشیه مراسم اختتامیه جشنواره عکاسی با موبایل «تهران زیبا» که در پاتوق هنر فرهنگسرای اشراق برگزار شد، با مسعود افرا، از داوران این رویداد، درباره معیارهای ارزیابی آثار، ظرفیت‌های عکاسی معاصر و نقش جشنواره‌های شهری در توسعه جریان‌های هنری به گفت‌وگو نشستیم.

پرسش اول: در مواجهه با آثار متعدد، چه چیزی باعث می‌شود یک عکس از سطح یک ثبت بصری فراتر برود و به اثری قابل تأمل تبدیل شود؟

مسعود افرا: به اعتقاد من، در مواجهه با عکاسی معاصر دیگر نمی‌توان صرفاً به کیفیت بصری و زیبایی‌شناختی یک تک‌قاب اکتفا کرد. آنچه در بسیاری از رویکردهای امروز عکاسی اهمیت پیدا کرده، عبور از استقلال تک‌عکس و حرکت به سمت شکل‌گیری روایت در میان قاب‌ها، در ارتباط میان تصاویر و حتی در فضای بیرون از آن‌هاست. در واقع، معنا همیشه در محدوده آنچه دوربین ثبت کرده شکل نمی‌گیرد؛ گاهی در فاصله میان تصاویر، در نسبت میان حضور و غیاب و در ارتباطی که مخاطب میان قاب‌ها برقرار می‌کند، ساخته می‌شود.

در اینجاست که نقش کیوریتوری در عکاسی معاصر اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. کیوریتوری امروز صرفاً انتخاب و کنار هم قرار دادن تعدادی عکس نیست، بلکه نوعی سازمان‌دهی مفهومی و بصری و ایجاد ساختاری روایی است؛ ساختاری که از طریق ارتباط میان آثار، نحوه چیدمان، فضای نمایش و تجربه مخاطب، امکان خوانش‌های تازه‌ای را فراهم می‌کند. به تعبیری، کیوریتور تنها با آنچه درون قاب‌ها قرار دارد مواجه نیست، بلکه به روابط میان قاب‌ها و ظرفیت‌های معنایی فضای بیرون از آن‌ها نیز توجه می‌کند.

این رویکرد در فضای عکاسی معاصر جهان به حوزه‌ای تخصصی با پشتوانه نظری و آکادمیک تبدیل شده است. هرچند در ایران هنوز به شکل گسترده و نظام‌مند توسعه نیافته، اما خوشبختانه نمونه‌های ارزشمند و فعالیت‌های تخصصی قابل توجهی در این زمینه در حال شکل‌گیری است.

به نظرم شناخت عمیق‌تر این تحولات و توجه به ظرفیت‌های تازه کیوریتوری می‌تواند به عکاسان و دیگر هنرمندان حوزه هنر معاصر کمک کند تا از محدودیت نگاه تک‌تصویری عبور کنند، امکانات تازه‌ای برای بیان و روایت بیابند و ارتباط آگاهانه‌تری با زبان و تحولات هنر معاصر جهان برقرار کنند.

 

پرسش دوم: آیا در فرایند داوری، آثاری وجود داشتند که از نظر ایده و نگاه شخصی برای شما قابل توجه باشند، حتی اگر در نهایت در میان آثار برگزیده قرار نگیرند؟

مسعود افرا: آثار انتخاب‌شده واقعاً آثاری خوب، محکم و فراتر از حد انتظار بودند. البته در میان مجموعه آثار ارسالی نیز تعداد زیادی اثر ارزشمند وجود داشت که حاصل تلاش، خوش‌فکری، ذوق هنری و نگاه خلاقانه عکاسان بود. طبیعتاً در هیچ رقابتی امکان انتخاب و اهدای جایزه به همه آثار وجود ندارد و به نظرم بخشی از ماهیت رقابت نیز همین انتخاب و محدودیت ناگزیر آن است.

فرایند داوری، با وجود آنکه کاری گروهی بود، در نهایت به اتفاق نظر بسیار خوبی رسید؛ هم در شیوه و رویکرد داوری و هم در انتخاب نهایی آثار. با این حال، آثاری نیز وجود داشتند که از نظر من نشان‌دهنده شکل‌گیری نگاهی هنری، پخته و در حال رشد بودند. حتی در میان آثار، نمونه‌هایی دیده می‌شد که به نظر می‌رسید عکاس با شناخت و درک مناسبی از رویکردهای هنر معاصر به سراغ موضوع رفته است. این آثار از نظر ایده و نگاه شخصی برایم قابل توجه بودند، اما متأسفانه با جهت‌گیری و چارچوب موضوعی اعلام‌شده جشنواره همخوانی نداشتند و به همین دلیل امکان قرار گرفتن در میان آثار برگزیده را پیدا نکردند.

اگر بخواهم توصیه‌ای به عکاسان جوان و علاقه‌مندان این حوزه داشته باشم، به دو نکته‌ای اشاره می‌کنم که تقریباً همه مدرسان و عکاسان صاحب‌تجربه بر آن تأکید دارند: نخست، صبوری و استمرار. خلق اثر هنری مسیری دشوار است که به زمان، تمرین، تجربه و گاهی فداکاری زیادی نیاز دارد. نباید از این مسیر خسته شد یا انتظار داشت نتیجه تلاش هنری همیشه به‌سرعت دیده شود.

نکته دوم، دیدن و مطالعه مداوم آثار عکاسان شاخص و هنرمندان تأثیرگذار است. عکاسی صرفاً با در دست گرفتن دوربین و ثبت تصاویر پیشرفت نمی‌کند؛ بخش مهمی از رشد یک عکاس از طریق دیدن، خواندن، شناخت تاریخ عکاسی، مواجهه با جریان‌های هنری و درک شیوه‌های مختلف بیان تصویری اتفاق می‌افتد.

امیدوارم این تجربه و توصیه‌ها برای عکاسان جوان و هنرمندان شهر ما مفید باشد و به آن‌ها کمک کند با نگاه بازتر، دانش بیشتر و استمرار در مسیر هنری خود حرکت کنند.

 

پرسش سوم: به نظر شما برگزاری جشنواره‌هایی با محوریت عکاسی شهری چه تأثیری بر شکل‌گیری جریان‌های تازه در عکاسی معاصر ایران دارد؟

مسعود افرا: برای پاسخ به این پرسش، شاید لازم باشد کمی از فضای مستقیم سؤال فاصله بگیرم و به بخشی از فلسفه هنر اشاره کنم. هرچند این پرسش در نگاه اول ساده به نظر می‌رسد، اما به نظرم موضوع بسیار مهمی را مطرح می‌کند که برای پاسخ به آن باید عمیق‌تر به تحولات مفهوم هنر در دوران معاصر نگاه کرد.

در سیر تحولات هنر، به‌ویژه در دهه‌های اخیر، دگرگونی‌ها به اندازه‌ای گسترده بوده‌اند که حتی فیلسوفان هنر را با این پرسش بنیادین مواجه کرده‌اند که اساساً چه چیزی را هنر می‌نامیم و چه عواملی به یک اثر جایگاه هنری می‌بخشند؟

در این زمینه، دو متفکر مهم، آرتور دانتو و جورج دیکی، دیدگاه‌های تأثیرگذاری مطرح کرده‌اند. دانتو با طرح نظریه پایان هنر به تحولات تاریخی و دگرگونی معیارهای تعریف هنر اشاره می‌کند و دیکی در نظریه نهادی هنر به نقش ساختارها و نهادهای هنری در اعطای جایگاه هنری به آثار می‌پردازد.

اگر بخواهم بدون ورود به مباحث پیچیده فلسفی توضیح بدهم، نظریه نهادی هنر یادآوری می‌کند که هنر صرفاً محصول دست و ذهن هنرمند نیست، بلکه در بستر مجموعه‌ای از روابط، نهادها و سازوکارهای اجتماعی شکل می‌گیرد؛ از تولید و ارائه اثر گرفته تا ارزیابی، اعتباربخشی، حمایت مالی، نمایش و ارتباط با مخاطب.

با این مقدمه می‌توانم به بخش اصلی پرسش شما برسم. به اعتقاد من، جشنواره‌های هنری با محوریت شهر، بخشی از همین زیست‌بوم و ساختار نهادی هنر هستند و می‌توانند نقشی جدی در تولید، معرفی، حمایت و گسترش هنر در جامعه ایفا کنند. هنر امروز دیگر نباید پدیده‌ای دور از دسترس و محدود به فضاهای خاص و بسته باشد، بلکه می‌تواند در متن زندگی اجتماعی و در ارتباط مستقیم با شهروندان حضور پیدا کند.

از این منظر، جشنواره‌های شهری را باید نوعی سرمایه‌گذاری بلندمدت فرهنگی و هنری در هویت و روح شهر دانست. تأثیر چنین رویدادهایی صرفاً به برگزاری یک جشنواره یا انتخاب تعدادی اثر محدود نمی‌شود، بلکه در بلندمدت می‌تواند به پرورش هنرمندان، شکل‌گیری مخاطبان آگاه‌تر، ایجاد فرصت‌های حرفه‌ای و توسعه زیرساخت‌های هنری شهر منجر شود.

همان‌طور که در پاسخ به پرسش قبلی اشاره کردم، کیوریتوری نیز یکی از اجزای مهم این زیست‌بوم هنری است؛ حوزه‌ای تخصصی که دسترسی به دانش، تجربه و امکانات آن برای همه هنرمندان به یک اندازه فراهم نیست. اینجاست که ظرفیت نهادهای فرهنگی و هنری شهر اهمیت پیدا می‌کند؛ چراکه این نهادها می‌توانند با فراهم کردن امکانات تخصصی، حمایت از پروژه‌های کیوریتوریال و ایجاد ارتباط میان هنرمندان، پژوهشگران و دیگر عوامل حرفه‌ای هنر، اجزای مختلف این ساختار را در کنار یکدیگر قرار دهند.

اما به نظرم تأثیر این رویدادها تنها به رشد حرفه‌ای هنر و هنرمندان محدود نمی‌شود. از زاویه دیگری نیز می‌توان به موضوع نگاه کرد: جشنواره‌های هنری می‌توانند به تقویت حس تعلق شهروندان به شهر کمک کنند. عکاسی شهری به ما امکان می‌دهد شهر را دوباره ببینیم، جزئیاتی را کشف کنیم که در زندگی روزمره از کنارشان عبور می‌کنیم و نسبت تازه‌ای با محیط زندگی خود برقرار کنیم. این فرایند می‌تواند به شناخت عمیق‌تر شهر، تقویت حافظه جمعی و حتی افزایش حس دوست داشتن و تعلق به مکان زندگی منجر شود.

در تهران، فرهنگسراها یکی از نمونه‌های شناخته‌شده و در دسترس زیرساخت‌های فرهنگی شهری هستند که ظرفیت مهمی برای شکل‌گیری و گسترش چنین فعالیت‌هایی دارند.

در نهایت، فکر می‌کنم اهمیت جشنواره‌های عکاسی شهری را باید فراتر از یک رویداد مقطعی دید. این جشنواره‌ها در صورت برخورداری از برنامه‌ریزی مستمر، نگاه تخصصی و حمایت نهادی، می‌توانند به بخشی از سرمایه فرهنگی شهر تبدیل شوند؛ سرمایه‌ای که هم به رشد هنر و هنرمندان کمک می‌کند و هم کیفیت رابطه شهروندان با شهرشان را تغییر می‌دهد.

 

 

  • نویسنده : نازنین حیدرزاده