گفتوگو با هنرمند نمایشگاه «نامستقر»؛ از تجربه زیسته و مهاجرت تا مفهوم فقدان استقرار
نمایشگاه «نامستقر» با محوریت تجربههای زیسته، مهاجرت، فقدان تعلق و مواجهه انسان با طبیعت، مخاطب را با مجموعهای از موقعیتهای انسانی و ذهنی روبهرو میکند. در این مجموعه، هنرمند با بهرهگیری از عناصر انسانی و طبیعی، به مفهوم بیثباتی و وضعیت نامستقر انسان میپردازد؛ وضعیتی که در امتداد مجموعههای پیشین او، از جمله «خانه» و «آنجا»، شکل گرفته است.
در گفتوگو با این هنرمند، درباره شکلگیری ایده مجموعه «نامستقر»، نسبت آن با تجربه مهاجرت، نقش خاطره و تخیل در فرایند خلق آثار و همچنین جایگاه هنر در زندگی انسان معاصر صحبت کردیم.

پرسش: عنوان «نامستقر» از نوعی بیثباتی و فقدان جایگاه قطعی حکایت دارد. این مفهوم از چه تجربه یا مسئلهای در ذهن شما شکل گرفت و چه ضرورتی برای تبدیل آن به یک مجموعه هنری احساس کردید؟
پاسخ: عنوان «نامستقر» قطعاً با تجربههای زیستی و زندگی من ارتباط دارد. این تجربهها میتوانند به مسائل مختلفی مربوط باشند؛ بهویژه شرایطی که در چند سال اخیر در زندگی ما تجربه شدهاند و شاید پیش از آن نیز در تاریخ معاصر ایران بهنوعی دلالت داشته باشند. عنوان «نامستقر» و خود مجموعه آثار نیز در راستا و استمرار مجموعههای پیشین من، مانند مجموعه «خانه» و مجموعه «آنجا» قرار دارند. میتوانم بگویم این مجموعهها اساساً بیارتباط با یکدیگر نیستند و در امتداد هم شکل گرفتهاند.
پرسش: در نمایشگاه پیشین شما با عنوان «خانه اگر هست…» مسئله خانه، مهاجرت و فقدان تعلق جایگاه مهمی داشت. آیا «نامستقر» را میتوان امتداد همان دغدغه دانست یا در این مجموعه با چرخشی در نگاه و جهانبینی شما مواجهیم؟
پاسخ: بحث مهاجرت همواره یکی از موضوعات مطرح در زندگی ما در ایران بوده و هست. بهنوعی آن را تجربه کردهایم یا شاهد تجربه آن از سوی دیگران و نزدیکان خود بودهایم. مهاجرت برای من همواره انواع مختلفی داشته و الزاماً به معنای رفتن از ایران به کشوری دیگر نیست. گاهی ممکن است این مهاجرت در داخل ایران نیز اتفاق بیفتد و به همان میزان شرایط خاصی را برای فرد به وجود آورد. خود مفهوم «نامستقر» نیز بر همین وضعیت مهاجر دلالت دارد؛ زیرا مهاجر بهطور کلی در وضعیتی نامستقر قرار میگیرد.
پرسش: در آثار این مجموعه، انسان و حیوان گاه در مواجهه با طبیعتی عظیم، خشن و ویرانگر قرار میگیرند. این تقابل چه جایگاهی در جهان تصویری شما دارد؟ آیا طبیعت در این آثار نیرویی مستقل است یا بازتابی از وضعیت درونی و اجتماعی انسان؟
پاسخ: در این آثار، انسان و حیوان در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و این موضوع میتواند دلالتی بر وضعیت طبیعت و فرهنگ داشته باشد. در برخی آثار، نمود حیوانی کنار رفته و تنها نمود انسانی باقی مانده است. مواجهه طبیعت و امر انسانی، مواجههای خاص در این آثار است. فضای طبیعت معمولاً به شکل فضایی سلب، سخت و تاریک نمود پیدا میکند؛ فضایی که پای کوه یا صخرههای کوهستانی قرار دارد و این صخرهها محیط را بسته نشان میدهند.
فیگور انسانها در همه آثار معمولاً بسیار کوچک و خرد هستند و این موضوع بر همان تقابل کهن و قدیمی امر فرهنگی و امر طبیعی، یا انسان و طبیعت، دلالت دارد. در این طیف از آثار، انسان معمولاً شرایط خاصی را در کنار طبیعت رقم زده است و در وضعیتی از گرفتارشدگی یا بیثباتی قرار گرفته است؛ وضعیتی بیثبات اما ناگزیر و اجتنابناپذیر که گویی انسان در آن قرار دارد و راه دیگری پیش روی او نیست.
پرسش: انتخاب این موقعیتها و سوژهها در آثارتان از چه منطق یا دغدغهای پیروی میکند؟
پاسخ: واقعیت این است که نمیتوانم بگویم از پیش به تمام این جریانها فکر کردهام یا بهطور کامل مشخص کردهام که به چه چیزی فکر میکردم. همچنین نمیتوانم بگویم از ابتدا تمام این موارد و جزئیات را در نظر گرفته و محاسبه کردهام و برای هر عنصری که وارد اثر شده، معنا و دلالتی مشخص در نظر داشتهام و سپس آنها را در کنار یکدیگر یا درون کار چیدمان کردهام. برای من چنین چیزی وجود ندارد.
در واقع، ابتدا ایدهای بسیار کلی و مبهم دارم که در جریان شکلگیری خود اثر شکل میگیرد و عناصر در خود اثر جایگاهشان را پیدا میکنند. به این معنا که نقاشیکردن برای من در فرایند خود نقاشی شکل میگیرد و اینگونه نیست که از ابتدا با یک فضای فکری کاملاً روشن و یک فضای مفهومی کاملاً مشخص آغاز شود.
پرسش: در مجموعه جدید، چه نسبتی میان واقعیت بیرونی و جهان ذهنی هنرمند برقرار است؟ آیا نقاشی برای شما بازنمایی یک وضعیت است یا بازسازی و تفسیر آن؟
پاسخ: نقاشی برای من بازنمایی یک وضعیت نیست و تا حدودی با مفهوم بازنمایی مسئله دارم. اگر منظور از بازنمایی یک وضعیت، مشاهده آن وضعیت و بازنماییکردن آن باشد، نمیتوانم چنین تعریفی را بپذیرم. شاید بتوانم بگویم نقاشی برای من خلق یک موقعیت است. با مفهوم موقعیت کاملاً موافقم؛ زیرا من وضعیتی را به وجود میآورم و آثار نیز از این جهت یک وضعیت هستند.
به همین دلیل است که نمیتوانم به برخی پرسشها پاسخ دقیق بدهم. معتقدم نقاشی یک وضعیت است؛ وضعیتی موجود. وقتی پرسیده میشود این رنگ در اینجا چه معنایی دارد یا این حوضچه قرمز و این استخر قرمز چیست، پاسخ من این است که این فقط یک وضعیت است.
مانند زمانی که وارد جنگل میشوید و با درختها، شاخههای شکسته، برگهای ریخته و هر چیز دیگری مواجه میشوید. ما آن را یک وضعیت میبینیم و الزاماً نمیپرسیم این درخت چیست و چه معنایی دارد. در غیر این صورت، جهان بهخودیخود یک وضعیت موجود است و ما همواره تلاش نمیکنیم از پشت هر چیزی معنایی بیرون بکشیم. خود وضعیت کافی است؛ خود وضعیت معناست و نیازی نیست در پس و پشت آن به دنبال چیزی بگردیم.
از این جهت، نقاشیها نیز به نظر من یک وضعیت و یک موقعیت هستند. اگر منظور از بازنمایی، مشاهده یک وضعیت و سپس نقاشیکردن آن باشد، چنین چیزی مدنظر من نیست. بیشتر میتوانم بگویم نوعی ادراک از زیستشدهها شکل میگیرد و سپس این ادراک در فرایندی به شکل نقاشی، وضعیت جدیدی را به وجود میآورد.
پرسش: مرز میان تجربه زیسته، خاطره و تخیل در شکلگیری این آثار کجاست؟
پاسخ: تقریباً میتوانم بگویم تجربه، خاطره و تخیل، همگی بهنوعی در آثار حضور دارند. هم تجربه حضور دارد، هم خاطره و هم تخیل که با یکدیگر آمیخته میشوند. گویی وقتی به خاطراتمان بازمیگردیم، این خاطرات، چه بخواهیم و چه نخواهیم، با تخیل آمیخته میشوند و درهم میآمیزند. راستش مرز مشخصی میان خاطره و تخیل قائل نیستم و نمیتوانم بگویم مرز قاطعی میان آنها وجود دارد.
گاهی اوقات چیزهایی را بهمثابه خاطره میبینیم که با تخیل آمیخته شدهاند، بیآنکه خودمان متوجه شویم. برای مثال، ممکن است خاطرهای را به یاد داشته باشید و آن را به شکلی به خاطر بیاورید که وقتی به یادداشتی درباره همان خاطره رجوع میکنید، متوجه شوید چقدر تفاوت پیدا کرده است. بنابراین، گویی خاطرات در گذر زمان با تخیل آمیخته میشوند.
تجربه، خاطره و تخیل حضور بسیار پررنگی در آثار دارند و مرز میان آنها بسیار نامحسوس است. نمیتوانم برای آنها مرز مشخصی قائل شوم. اساساً نهفقط درباره این موارد، بلکه بهطور کلی، در نظر گرفتن مرزهای قطعی برای من چندان امکانپذیر نیست. نمیتوانم مرز میان امور یا حتی مرز میان دورههای کاری را بهطور قطعی مشخص کنم. این خود مسئله مهمی است و البته میتوان ساعتها درباره آن صحبت کرد.
پرسش: در انتخاب رنگ، ترکیببندی و نحوه نمایش فضا، چگونه تلاش کردهاید مفهوم نامستقر را به زبان نقاشی ترجمه کنید؟
پاسخ: نمیدانم. راستش عنوان «نامستقر» از ابتدا وجود نداشت تا بگویم تصمیم گرفتهام مجموعهای با این عنوان نقاشی کنم. در جریان شکلگیری مجموعه، خود عنوان «نامستقر» نیز به وجود آمد. بیشتر فکر میکنم ابتدا نامستقر شکل گرفت و سپس عنوان آن پدیدار شد و آشکارتر شد و من متوجه شدم که این مجموعه، نامستقر است. بنابراین، بیشتر میتوانم درباره این فرایند صحبت کنم تا اینکه بگویم از ابتدا به نامستقر فکر کردهام و سپس تلاش کردهام رنگها و ترکیببندی خاصی را برای آن در نظر بگیرم. اساساً چنین چیزی نبوده و روند شکلگیری برعکس بوده است.
پرسش: آیا فرم و ساختار بصری آثار نیز قرار است همان بیثباتی و تعلیقی را منتقل کند که در عنوان نمایشگاه وجود دارد؟
پاسخ: تقریباً فکر میکنم آثار بهنوعی همان تعلیق و بیثباتی را منتقل میکنند. انتخاب رنگها و انتخاب خاص فضاها برای من تداعیگر تعلیق، بیثباتی و عدم استقرار هستند. البته نمیتوانم بگویم این رنگها بهطور کلی به معنای نامستقر هستند یا تلاش کردهام ببینم چه رنگی معنای نامستقر میدهد و سپس از آن استفاده کنم. نمیتوانم چنین قراردادی را برای یک رنگ، یک فضا یا یک ترکیببندی در نظر بگیرم.
وضعیت در خود آثار شکل میگیرد. برای مثال، از یک اثر تا اثر بعدی ممکن است در جریان انجام یک کار، اثر بعدی از درون همان کار و در استمرار مواجهه با آن شکل بگیرد. در لحظاتی که به یک اثر نگاه میکنم، اثر بعدی را درون آن میبینم. این حیات اثر و طبیعت نقاشی و کار هنری است که گویی خود حیات و طبیعت مستقلی دارد.
پرسش: با توجه به اینکه مسئله مهاجرت، جابهجایی و فقدان تعلق در جهان امروز ابعاد گستردهای پیدا کرده است، آیا در این مجموعه تلاش کردهاید تجربهای فردی را به وضعیتی جمعی و فراتر از مرزهای جغرافیایی تبدیل کنید؟ چه چیزی این تجربه شخصی را برای مخاطبی با زمینه فرهنگی متفاوت قابل درک میکند؟
پاسخ: من کاری به وضعیت جهانی ندارم. من بهعنوان انسانی که در شرایط امروز ایران زندگی میکند، در ایران زندگی میکنم و بر همین اساس نقاشی میکنم. واقعیت این است که درکی از زیست یک فرد آلمانی، کوبایی، مکزیکی یا فردی از هر جای دیگری ندارم. زیست من در پیوند با طول و عرض جغرافیاییای است که در آن قرار دارم؛ زیستم با شرایط این اجتماع، این تاریخ و این فرهنگ پیوند دارد.
ممکن است تطابقی میان تجربه من و فردی که در جای دیگری از دنیا زندگی میکند به وجود بیاید و اساساً این موضوع بعید نیست. اما اینکه بخواهم وضعیت او را نیز در نظر بگیرم و یک وضعیت کلی انسانی را مدنظر قرار دهم، چندان چنین نبوده است. واقعیت این است که درگیر این مسئله نبودهام و نمیخواهم باشم.

پرسش: عنوان نمایشگاه مخاطب را با مفهومی نسبتاً انتزاعی مواجه میکند، در حالی که آثار از طریق تصاویر و موقعیتهای عینی با او ارتباط برقرار میکنند. تا چه اندازه برای شما مهم است که مخاطب به خوانش موردنظر شما برسد و تا چه اندازه امکان تفسیر مستقل و حتی متفاوت از نیت هنرمند را برای او باز میگذارید؟
پاسخ: در حقیقت، چندان برایم مهم نیست که مخاطب به خوانش موردنظر من برسد؛ زیرا خوانش خودم نیز چندان دقیق نیست. من خودم مخاطب آثارم هستم و به یک پیام مشخص در آثار دست پیدا نمیکنم یا نمیتوانم بهطور حتم به گفتوگویی قطعی و نهایی با اثر برسم.
برای مخاطب نیز میتواند شکلهای متنوعی از برداشت و گفتوگو با اثر به وجود بیاید که این موضوع میتواند به خود مخاطب، نگاه او، پیشینهاش و بسیاری مسائل دیگر مربوط باشد. هیچ الزامی نمیبینم که مخاطب حتماً به یک برداشت واحد و مشخص برسد و حتی چندان این موضوع را مفید نمیدانم.
برای خود من نیز همینطور است. ممکن است در سالهای آینده به آثار نگاه کنم و مانند یک مخاطب، همچنان چیزهایی را در آنها پیدا کنم، کشف کنم، متوجه شوم یا درک کنم. این موضوع نیز به طبیعت اثر و طبیعت زیست انسان و تغییرات آنها مربوط است.
پرسش: اگر نامستقر بودن را نه یک وضعیت گذرا، بلکه یکی از ویژگیهای دائمی انسان معاصر بدانیم، آیا اساساً امکان رسیدن به نوعی استقرار و تعلق وجود دارد؟
پاسخ: فکر نمیکنم اساساً رسیدن به نوعی استقرار امکانپذیر باشد. بهطور کلی، تصور میکنم عدم استقرار بخشی از طبیعت بشر است. البته در بسیاری از جوامع، این عدم استقرار با شرایط اجتماعی، سیاسی، تاریخی و عوامل بسیار دیگری تشدید میشود، اما فکر نمیکنم استقرار بهطور کامل بتواند شکل بگیرد.
ما میتوانیم در جایی، در زمانی و در نسبت با بسیاری چیزها قرار بگیریم؛ میتوانیم در نسبت با گذشته یا در نسبت با انسانهای دیگر قرار بگیریم. اما این نسبت، امری قطعی نیست و پیوندی قطعی به شمار نمیرود. گویی هیچگاه نمیتوانیم در نسبتی قطعی با انسانها قرار بگیریم.
این نسبت قطعی به این معناست که من ذهن یک انسان را بهطور کامل در اختیار داشته باشم و بر تمام زوایای آن اشراف پیدا کنم، یا بر یک موقعیت از تمام جوانب آن آگاهی و اشراف کامل داشته باشم تا بتوانم بهطور کامل در آنجا ریشه بدوانم و مستقر شوم. چنین چیزی کاملاً غیرممکن است.
از این جهت میتوانم بگویم استقرار نه اینکه امکانناپذیر باشد، اما ما میتوانیم در نسبتی نسبی با بسیاری چیزها قرار بگیریم و شاید همین موضوع بتواند بخش مهمی از مطالبات زیستی ما را تشکیل دهد.
پرسش: هنر در مواجهه با این وضعیت، میتواند امکان تازهای برای سکونت ذهنی و بازتعریف مفهوم خانه فراهم کند؟
پاسخ: قطعاً فکر میکنم هنر میتواند این پیوند را ایجاد کند و دستکم فضای اندیشیدن به آن را فراهم کند. به نظرم هنر میتواند چنین فضایی برای اندیشیدن فراهم کند.
با این حال، معتقدم امروزه هنر، به معنایی که درباره آن صحبت میکنیم، تأثیر بسیار بسیار کمرنگی در زندگی دارد و حوزهها و رسانههای دیگری جایگزین آن شدهاند که قدرت بیشتری پیدا کردهاند. امروزه هنر را چندان پرمخاطب نمیبینم و با آنچه بهعنوان هنر و مخاطبداشتن مطرح میشود، شاید چندان موافق نباشم.
معتقدم آنجا فضایی سلبریتیگونه است؛ فضای جهانی افرادی که به واسطه هر کاری ممکن است مخاطب داشته باشند. امروزه مرز میان این حوزهها برای بسیاری افراد کمرنگ شده است. اگر قائل به تعریف مشخصی از هنر باشیم، که البته تعریف آن امر بسیار دشواری است، من هنر را به آن اندازه پررنگ نمیبینم.
با وجود این، معتقدم هنر میتواند فضایی برای فکرکردن فراهم کند و همین.

- نویسنده : سارا ساویز







Sunday, 22 November , 2026