مبانی، تحقیق و نقد؛ سه ستون فراموش شده ی عکاسی مستند ایران

عکاسی مستند اجتماعی؛ ضرورت تحقیق و حفظ نگاه شخصی 

در نشست های تخصصی عکاسی مستند اجتماعی، استاد محمود مروتی—مدرس و  پژوهشگر این حوزه—بر دو اصل بنیادین تأکید میکند: تحقیق پیش از عکاسی و حفظ نگاه شخصی. به باور او، «تحقیق» نخستین گام ورود به هر پروژه ی مستند است؛ زیرا بدون شناخت دقیق از موضوع، امکان روایت سازی عمیق و ماندگار وجود ندارد.

استاد محمود مروتی توضیح میدهد که عکاس باید پیش از ورود به میدان، مطالعه ی کتابخانه ای و تحقیق میدانی انجام دهد. حتی اگر منابع مکتوب محدود باشند، ردّ موضوع در گزارش ها، تصاویر آرشیوی یا پژوهش های شهری قابل یافتن است. او تأکید میکند که مشاهده ی میدانی باید هدفمند باشد؛ عکاس باید نقاط کلیدی، رفتارها،  موقعیت های تکرارشونده و زیست روزمره ی سوژه را شناسایی کند تا از نگاه توریستی و سطحی فاصله بگیرد.

در ادامه، استاد محمود مروتی بر اصالت و صداقت در عکاسی مستند تأکید می کند. از نظر او، نگاه شخصی زمانی معنا دارد که عکاس بدون دخالت، کارگردانی یا دستکاری، واقعیت را همان گونه که هست ثبت کند. او توصیه میکند که برای حفظ واقع گرایی، از لنزهای نزدیک به فاصله ی نرمال مانند ۳۵_۷۰یا۲۴_۷۰ ، ۲۸_۸۰ میلیمتر استفاده شود تا تصویر دچار اغراق یا اعوجاج نشود.

استاد محمود مروتی در پایان یادآور میشود که عکاسی مستند اجتماعی مجموعه ای از مؤلفه های فنی و اخلاقی است و عکاس باید پیش از هر چیز، موضوع را در مرکز توجه قرار دهد و روایت را بر پایه ی مشاهده ی دقیق و پژوهش مستمر بنا کند .

نقش جشنواره ها در رشد عکاسی ایران

استاد محمود مروتی، داور بخش عکاسی بیست و نهمین جشنواره هنرهای تجسمی جوانان ایران، در تحلیل تفاوت جشنواره های رقابتی و غیررقابتی، نقش این رویدادها را در ارتقای فرهنگ بصری کشور بسیار تعیین کننده میداند. او معتقد است جشنوارههای رقابتی—مانند جشنواره هنرهای تجسمی جوانان—به دلیل وجود چالش، رقابت و انگیزه ی کسب جایزه، تأثیر بیشتر ی بر رشد نسل جوان عکاسان دارند.

به گفته ی استاد محمود مروتی، هرچند نمایشگاههای غیررقابتی (مانند نمایشگاههای دانشگاهی) از نظر کیفیت ارائه، فضای گالری و آرامش بصری، استاندارد های بالاتری دارند، اما نبود عنصر رقابت باعث میشود انگیزه ی تلاش بیشتر در هنرمندان جوان کمتر شکل بگیرد. او تأکید میکند که مسابقه در حد یک رقابت کوچک میتواند برا ی هنرمندان تازه کار محرکی جدی باشد تا برا ی دیده شدن، کسب مقام و دریافت جایزه، سطح کار خود  را ارتقا دهند.

استاد محمود مروتی در عین حال به یک نکته ی مهم اشاره میکند:

این انگیزه ی رقابتی در سا ل های نخست فعالیت هنری مفید است، اما هنرمند با گذر زمان درمی یابد که مسیر حرفه ای هنر بر پایه ی نمایشگاه ها، جریان های فرهنگی و فعالیت های گالری شکل میگیرد، نه صرفاً کسب مقام در مسابقات. او میگوید جشنواره های رقابتی نمی توانند تمام جریان های نوین هنر را پوشش دهند، اما برای نسل جوان و هنرمندان نیمه حرفه ای، مسیر مناسبی برای رشد اولیه فراهم میکنند .

به باور استاد محمود مروتی، جشنواره های رقابتی با ایجاد انگیزه، تلاش و تمرکز بیشتر، میتوانند نقطه ی شروعی برای ارتقای کیفیت آثار و شکل گیری نگاه حرفه ای در عکاسان جوان باشند؛ هرچند هنرمند در ادامه باید مسیر خود را در فضای نمایشگاه ی و فرهنگی دنبال کند.

تدریس عکاسی در نسل های مختلف  

استاد محمود مروتی که سابقه ی تدریس عکاسی را از سال ۱۳۶۲ در مرکز آفرینش های هنری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تا دانشگاه های تهران، هنر، سوره و آزاد در کارنامه دارد، در تحلیل مواجهه با نسل های مختلف هنرجویان و دانشجویان عکاسی، به تغییرات قابل توجهی در نگاه، انگیزه و سطح دانش تصویری آنان اشاره میکند.

به گفته ی استاد محمود مروتی، نسل امروز بیش از هر زمان دیگری با رسانه ی تصویر خو گرفته است. او معتقد است که تصویر به عنوان یک رسانه ی نوین، در زندگی روزمره و شبکه های اجتماعی چنان جایگاهی یافته که انگیزه ی جوانان برای یادگیری و تولید تصویر ،امری طبیعی و ادامه ی همان روند تاریخی است که از سال ۱۸۸۸ با ظهور دوربین های کوچک کداک آغاز شد و در دهه های بعد با دوربین لایکا و رشد مطبوعات به اوج رسید. استاد محمود مروتی تأکید میکند که این علاقه ی گسترده به تصویر، امروز با گرایش بیشتر نسل جوان به تصاویر متحرک و شناخت رسانه های تصویری همراه شده و همین امر باعث رشد و گسترش عکاسی در جامعه شده است.

در بخش دوم، استاد محمود مروتی درباره ی انتقال ارزش های عکاسی مستند نسل پیشکسوتان به نسل جوان توضیح میدهد. او با اشاره به جایگاه هنرمندانی چون مرحوم کاوه فرزانه که آثار و کتاب عکاسی ماکرو و کلوزآپ او تأثیر زیاد ی بر نسل های بعد داشته میگوید که این انتقال ارزش ها باید از مسیر نمایشگاه ها، انتشار کتاب، حضور در کلاس های دانشگاهی، و گسترش تصاویر در شبکه های اجتماعی انجام شود. به باور او، دیده شدن تصویر، نقد شدن آن و قرار گرفتن در معرض گفت و گو، مهم ترین راه برای حفظ و انتقال ارزش های عکاسی مستند است.استاد مروتی تأکید میکند که نسل جوان باید با تاریخ عکاسی، تجربه ی پیشکسوتان و شیوه های مستندسازی آشنا شود تا بتواند در کنار بهره گیری از رسانه های جدید، اصالت و ریشه های عکاسی مستند را نیز حفظ کند

خلأهای پژوهشی عکاسی مستند

استاد محمود مروتی، پژوهشگر و مؤلف حوزهی نورپردازی، ویدئو و عکاسی، مهمترین خلأ پژوهشی و تألیفی در عکاسی مستند ایران را کمبود توجه به مبانی نظری میداند. او تأکید میکند که پیش از ورود به مباحث پیشرفته و تحلیل آثار عکاسان مطرح جهان، نسل جوان باید مبانی اولیه ی عکاسی مستند را به صورت دقیق و اصولی فرا بگیرد.

به گفته ی استاد محمود مروتی، این ضعف در مبانی حتی در پژوهش های دانشگاهی نیز دیده میشود. او با اشاره به تجربه ی داوری پایان نامه های کارشناسی ارشد توضیح میدهد که برخی دانشجویان بدون شناخت پایه ای از مبانی عکاسی مستند، مستقیماً به تحلیل آثار عکاسان بین المللی مانند سباستیائو سالگادو، گری وینوگراند یا دایان آربس میپردازند؛ در حالی که بدون شناخت ریشه ها و اصول اولیه، درک جریان های جدید مستند که از دهه ی  70 و  ۸۰میلادی شکل گرفته امکان پذیر نیست.

استاد محمود مروتی با اشاره به تلاش های خود در حوزهی آموزش، از جمله تألیف کتاب «فرهنگ کوچک شاخه های عکاسی» که در آن بیش از نود شاخه ی عکاسی معرفی شده، میگوید هدف اصلی این آثار، ایجاد یک پایه ی نظری مستحکم برای نسل جوان است تا بتوانند مسیر پژوهش و تولید اثر را با شناخت دقیق تری دنبال کنند .

در پاسخ به پرسش درباره ی بهره گیری از پژوهش عکاسانه برای ثبت تاریخ عکاسی ایران، استاد مروتی تأکید میکند که این مسیر باید از طریق مستندسازی نظری، انتشار کتاب ها و مقالات تخصصی، نمایشگاه ها و گسترش گفت وگو های تحلیلی در شبکه های اجتماعی تقویت شود. او معتقد است که دیده شدن و نقد شدن تصویر، مهمترین راه برای ثبت و تحلیل تاریخ عکاسی ایران است.

«خانواده ایرانی» در جشنواره نورنگار؛ رویکردی از خود تا جامعه  

استاد محمود مروتی، داور هشتمین جشنواره عکس نورنگار، درباره ی انتخاب موضوع «خانواده ایرانی» توضیح می دهد که این رویکرد بر پایه ی یک اصل آموزشی شکل گرفته است: عکاسی مستند باید از خود آغاز شود؛ از اتاق، خانه، کوچه، خیابان و در نهایت جامعه.

او تأکید میکند که این مسیر تدریجی، عکاس را از ثبت جزئیات زندگی شخصی به روایت های اجتماعی گسترده تر هدایت میکند. به گفته ی استاد

محمود مروتی، این نگاه با رویکرد مستندِ کاوه فرزانه که از مردم کوچه و خیابان آغاز می کرد و به روایت اجتماعی می رسید نسبتی مستقیم دارد. او معتقد است که ثبت زندگی روزمره، چه در خانه و چه در خیابان، میتواند به درک لایه ها ی مختلف جامعه کمک کند: از طبقات پایین و متوسط تا طبقات بالاتر، از زندگی حاشیه نشینها تا زیست شهرِیِ امروز.

استاد محمود مروتی در توضیح انتظارات خود به عنوان داور جشنواره، بر اهمیت تنوع فرهنگی و زیستی خانواده های ایرانی تأکید میکند. او میگوید که نوع پوشش، وسایل داخل خانه، شیوه ی زندگی، روابط خانوادگی و حتی جزئیات اتاق ها میتوانند نشانه هایی از وضعیت اجتماعی بیرون از خانه باشند. به باور او، این تصاویر نه تنها برای امروز ارزشمندند، بلکه در فاصله ی کوتاهی دو تا پنج سال آینده به اسناد مهمی برای فهم  تغییرات اجتماعی  تبدیل خواهند شد.

او با اشاره به نمونه های تاریخی مانند ادوارد اس. کرتیس در ثبت زندگی سرخپوستان آمریکا و کاوه گلستان در ثبت محله های خاص تهران، تأکید میکند که بسیاری از زیست ها و فضاهای اجتماعی، پس از گذشت زمان از میان می روند و تنها تصاویر مستند می توانند آنها را برای نسل های آینده حفظ کنند. به همین دلیل، ثبت «خانواده ایرانی» امروز، میتواند بخشی از آرشیو تصویری آینده ی ایران را شکل دهد.

داوری جشنواره های جوانان؛ معیارهای سنجش در نگاه استاد محمود مروتی

استاد محمود مروتی، داور بخش عکاسی بیست و نهمین جشنواره هنرهای تجسمی جوانان ایران، در تحلیل معیارهای داوری آثار مستند، بر دو اصل کلیدی تأکید میکند: موضوع خاص و ایجاد شوک اولیه در مخاطب. او معتقد است که در میان حجم زیاد موضوعات تکراری، عکاس جوان باید بتواند با انتخاب سوژهای متفاوت و ارائه ی نگاه تازه، توجه مخاطب را در همان لحظه ی نخست جلب کند؛ همان چیزی که در فیلمنامه نویسی از آن با عنوان «قلاب» یاد میشود.

استاد محمود مروتی در توضیح معیارهای ارزیابی عکس مستند تأکید میکند که شناخت مبانی عکاسی مستند نخستین شرط ورود به این حوزه است. به گفته ی او، بسیاری از آثار جوانان به دلیل عدم شناخت این مبانی، در دسته ی عکاسی مفهومی Canceptual Photography یا فاین آرت Fain Art  قرار میگیرند و مستند اجتماعی محسوب نمیشوند. او یادآور میشود که عکاسی مستند باید بدون دستکاری، روتوش، رنگ پردازی اغراق آمیز یا دخالت دیجیتال ثبت شود و از لنزهای نرمال و بدون اعوجاج استفاده کند تا واقعیت به شکلی ساده، مستقیم و بی ریا دیده شود.

به باور استاد محمود مروتی، روش های ثبت نیز اهمیت دارند: عکاسی مخفی یا عکاسی واقع بین Candid Photography برای جلوگیری از تغییر رفتار سوژه – عکاسی لحظه ای Snapshot برای ثبت لحظه ی واقعی – یا هم  زیستی کوتاه مدت با سوژه تا حضور دوربین باعث «بازی کردن» فرد نشود

او تأکید میکند که عکاس باید در محیط حل شود تا سوژه طبیعی ترین رفتار خود را نشان دهد.

در بخش دوم، استاد محمود مروتی تفاوت میان آثار نسل جوان امروز و نسل های پیشین را بررسی میکند. او میگوید که نسل های قدیم، به ویژه در دهه ی  ۶۰، دسترسی محدودی به منابع تصویری جهانی داشتند؛ مجلات خارجی با سانسور وارد می شد و بسیاری از تصاویر در دسترس نبود. اما امروز، با گسترش اینترنت، شبکه های اجتماعی و رسانه های جهانی، جوانان به حجم عظیمی از تصاویر و جریان های مستند دسترسی دارند. به همین دلیل، انتظار میرود که نسل جدید با بررسی آثار گذشته و امروز، بیان شخصی و نگاه مستقل خود را شکل دهد.

استاد محمود مروتی تأکید میکند که عکاس جوان باید بتواند در میان این حجم از تصاویر، سوژهای خاص، متفاوت و تأثیرگذار انتخاب کند و بدون دستکاری، روایتی واقعی و تکان دهنده ارائه دهد؛ روایتی که مخاطب را در همان نگاه نخست با خود همراه کند.

ضرورت نقد و تحلیل آثار؛ حلقه ی مفقوده ی فرهنگ تصویری ایران

استاد محمود مروتی در جمع بندی گفت وگو، به یکی از مهمترین کاستی های فرهنگ تصویری ایران اشاره میکند: نبود نقد جدی و جایگاه واقعی منتقدان. او معتقد است که از ابتدای انقلاب تاکنون ،حوزه های مختلف هنری—از عکاسی  و ادبیات تا نقاشی، سینما و فلسفه—با کمبود  نقد حرف های و تحلیل نظری رو به رو بوده اند؛ در حالی که در بسیاری از کشورها، منتقدان «گل سر سبد رسانه» و یکی از ارکان اصلی رشد فرهنگی محسوب میشوند.

استاد محمود مروتی با یادآوری نقدی که حدود سا ل های ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۲ در مجله ی عکس منتشر کرده، توضیح میدهد که همان زمان نیز بر ضرورت نقد نظری و تحلیل فلسفی آثار تأکید داشته است. به باور او، نقد در ایران جدی گرفته نمیشود؛ زیرا منتقدان نه حمایت مالی دارند، نه جایگاه حرفه ای مشخص، و نه امکان ادامه ی کار در یک مسیر پایدار. او میگوید: «منتقد نمیتواند فقط نقد بنویسد و بدون حمایت رها شود؛ در کشورهای غربی، نقد دو یا سه صفحه ای یک کتاب یا نمایشگاه، برای منتقد اعتبار و حمایت مالی ایجاد میکند ».

استاد محمود مروتی تأکید میکند که ایران به منتقدان نظری نیاز دارد؛ منتقدانی که با شناخت عمیق از زیبایی شناسی، تاریخ هنر، جامعه شناسی و فلسفه ی هنر بتوانند نقدهایی بنویسند که برای نسل جوان نسلی پویا و جستوجو گر، کاربردی و راه گشا باشد. او معتقد است که بدون نقد جدی، هیچ جریان هنری نمیتواند رشد کند و هیچ نسلی نمیتواند میراث تصویری خود را به درستی بشناسد.

در پایان، استاد محمود مروتی از دعوت به این گفت وگو قدردانی میکند و بار دیگر بر اهمیت ایجاد ساختارهای حمایتی برای منتقدان تأکید دارد؛ ساختارهایی که بتوانند نقد را از حاشیه به متن فرهنگ تصویری ایران بیاورند.