نمایشگاه نوعی از بهشت: بازتفسیر عکاسی دوران استعمار با نگاه ۲۰ هنرمند معاصر بین‌المللی

موزه ریتبرگ سوئیس در نمایشگاه پژوهشی و انتقادی «نوعی از بهشت»، با گردآوری آثار هنرمندان برجسته معاصر و واکاوی آرشیوهای تصویری دوران استعمار، به بازخوانی عاملیت انسان‌ها، تخریب کلیشه‌های نژادی و بازپس‌گیری هویت‌های تاریخی پرداخته است.

به گزارش اتاق روشن پرس، بر فراز کرانه‌های نیلگون دریاچه زوریخ (Lake Zurich) سوئیس و در میان گستره سرسبز یک پارک تاریخی، موزه ریتبرگ (Museum Rietberg) قرار دارد که یکی از غنی‌ترین و معتبرترین گنجینه‌های آثار هنری غیراروپایی از خاستگاه‌های آفریقا، آسیا، اقیانوسیه و قاره آمریکا را در خود جای داده است؛ گنجینه‌ای ارزشمند که بخش اعظم شاهکارهای تاریخی آن طی دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ میلادی (برابر با سال‌های ۱۲۹۸ تا ۱۳۱۸ خورشیدی) به کوشش بانکدار سوئیسی و حامی برجسته هنر، بارون ادوارد فون در هایت (Baron Eduard von der Heydt) گردآوری شد و در نهایت به شهرداری زوریخ (Zurich) اهدا گردید. این آرشیو گران‌بها در کنار نگارگری‌های ظریف مینیاتور هندی، پرسلین‌های اعجاب‌انگیز چینی، تندیس‌های بودایی هیمالیا، نقاب‌های قبیله تلینگیت (Tlingit masks) و پیکره‌های چوبی قوم دوگون (Dogon sculptures)، بیش از ۴۴ هزار قطعه سند تصویری و عکس‌های کمیاب برجای‌مانده از اواخر قرن نوزدهم و اوایل سده بیستم آسیا و آفریقا را در بر می‌گیرد.

نمای چیدمان نمایشگاه «نوعی بهشت»؛ هنرمندان: تشپیسو موروپا، رافائل بارونتینی © موزه ریتبرگ، پاتریک فوکس

در این میان، موزه ریتبرگ همگام با موج نوگرایانه بازاندیشی در نهادهای موزه‌ای جهان، بازنگری انتقاری در خدمت امپریالیسم و توسعه‌طلبی سیاسی به کار گرفته شد تا با مستندنگاری جانبدارانه، انسان‌های سرزمین‌های تحت سلطه را به عنوان «دیگری» نشانه‌گذاری و دسته‌بندی کند و با صورت‌بندی نوعی اگزیستنس جهان‌بینی خشونت‌بار مبتنی بر اگزوتیسم، بهره‌کشی اقتصادی و برتری‌جویی نژادی، قاب‌هایی استیج‌شده و تخت بسازد که جوامع بومی را صرفاً برای مصرف و تماشای مخاطب غربی فروکاهد.

Das Avós (از مادربزرگ ها)، 2019، © Rosana Paulino

این رویداد چندرسانه‌ای با اتکا به چیدمان، ویدیوآرت، عکاسی و منسوجات، تعادلی میان خشم، طنز و مراقبت را به منصه ظهور رسانده است؛ چنانکه در شاهکار تامل‌برانگیز «خیاطی آزادی» (Tailoring Freedom) خلق ساشا هوبر (Sasha Huber)، هنرمند با بهره‌گیری از دستگاه منگنه‌کوب به مقابله با پرتره‌های تحقیرآمیز یک طبیعی‌دان سوئیسی-آمریکایی رفته که در قرن نوزدهم برای توجیه نظریه موهوم سلسله‌مراتب نژادی به ثبت رسیده بودند، و بدین‌ترتیب بدن‌های زخم‌خورده از سال‌های طاقت‌فرسای برده‌داری را با پیوندهای فلزی درخشانی همچون جوشن‌های رزم و زره‌های محافظ بازآفرینی کرده است.

بازخوانی تاریخ با اتکا به آرشیوهای خانگی بخش برجسته دیگری از نمایشگاه است، به طوری که در پروژه «آرشیو کپک هدیه‌داده‌شده» (The Gifted Mold Archive) اثر سدریک کوامه (Cédric Kouamé)، فرسایش شیمیایی و دگرگونی طبیعی نگاتیوها و متریال عکاسی در اقلیم مرطوب ساحل عاج (Côte d’Ivoire) به یک زبان بصری و نمادین از زوال تبدیل شده که هم یادآور گردهمایی‌های صمیمانه گذشته و هم گویای دغدغه‌های زیست‌محیطی معاصر است؛ در همین راستا، زینائکا سینگ (Zenaéca Singh) در مجموعه تحسین‌شده «در امتداد ساحل جنوبی» (Along the South Coast) با احاطه کردن تصاویر خانوادگی در میان لایه‌های چسبناک بلورهای شکر، ماده خام استثماری را که موجب بردگی و انتقال اجباری نیاکانش به عنوان کارگر قراردادی به آفریقای جنوبی شد، به سندی ملموس از پایداری جمعی بدل ساخته است.

پروژه ماندگار هنرمند فقید ویتنامی‌تبار، دین کیو. له (Dinh Q. Lê) با عنوان «گذر از ساحل دورتر» (Crossing the Farther Shore)، از دل تجسس در پی عکس‌های گم‌شده خانوادگی سر برآورده و تصاویر یافته‌شده را در سازه‌هایی مشبک با الهام از پشه‌بندهای سنتی جای داده است تا بنا بر تعبیر این هنرمند، نوعی «خاطره خفته و رویابین ویتنام» خلق شود که با پرهیز هوشمندانه از کلیشه‌های خشونت‌بار و تصاویر تروما و جنگ ویتنام که در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی (دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ خورشیدی) رسانه‌های جهان را اشباع کرده بود، دریچه‌ای به زیست روزمره و کرامت انسانی مردمان سرزمینش بگشاید.

در بخش دیگری از نمایشگاه، وندی رد استار (Wendy Red Star)، هنرمند برجسته قبیله آپسائلوکه (Apsáalooke Nation)، در مجموعه «چهار فصل» (Four Seasons)، با چیدمانی کنایه‌آمیز متشکل از کوهستان‌ها و دریاچه‌های نقاشی‌شده، حیوانات مقوایی و گل‌های پلاستیکی، بازنمایی‌های اغراق‌آمیز و کلیشه‌ای فرهنگ عامه غرب از تصویر «سرخ‌پوست اصیل» را به سخره می‌گیرد؛ وی همچنین در چیدمان صوتی و بصری «بگذارید صدایشان شنیده شود» (Let Them Have Their Voice)، با برش زدن سیلوئت سران قبیله آپسائلوکه از عکس‌های مشهور ادوارد اس. کرتیس (Edward S. Curtis) که در اوایل قرن بیستم نشانه‌های مدرنیته مانند ساعت‌های مچی را عمداً از کادر حذف می‌کرد تا جلوه‌ای ساختگی از سنتی بی‌زمان بیافریند، یاد و روح آنان را همراه با طنین آوازهای کهن قبیله در گالری طنین‌انداز می‌کند.

یکی از درخشان‌ترین بخش‌های نمایشگاه، ویدیویی مستند و ۲۰ دقیقه‌ای است که در آن کارشناسان و هنرمندان به تحلیل فریم‌های آرشیوی ریتبرگ می‌نشینند؛ تماشای عکسی سیاه‌وسفید که در آن عکاس استعماری سه پسر نوجوان را به دلیل پوشیدن تی‌شرت و شلوارک غربی و برهم زدن تصویر اگزوتیک و بدوی از قاب بیرون می‌راند، این پارادوکس تاریخی را مطرح می‌سازد که چه کسی مرزهای تماشا را تعیین می‌کند و فراتر از کادربندی‌های رسمی چه روایاتی مسکوت مانده است؛ هم‌راستا با این پرسش‌ها، عکس تاریخی پرتره سال ۱۸۹۷ میلادی (۱۲۷۵–۱۲۷۶ خورشیدی) ثبت‌شده توسط عکاس پیشگام نیجریه‌ای، جاناتان آداگوگو گرین (Jonathan Adagogo Green)، پادشاه اوونراوون نوگبایسی (Oba Ovonramwen Nogbaisi) را در زنجیر و در مسیر تبعید، اما با لبخندی از جنس وقار و مقاومت تسلیم‌ناپذیر ثبت کرده است که حیات چندصدایی عکاسی را به رخ می‌کشد؛ رخدادی که یادآور سخن چیماماندا نگوزی آدیچی (Chimamanda Ngozi Adichie) است: «آنگاه که روایت تک‌بعدی را رد کنیم و باور داشته باشیم هیچ سرزمینی واجد یک داستان واحد نیست، نوعی از بهشت را بازیافته‌ایم.»