در ۲۰ ژوئیه ۱۹۷۶، برابر با ۲۹ تیر ۱۳۵۵، مأموریت تاریخی وایکینگ ۱ بر سطح غبارآلود مریخ فرود آمد و یکی از مهم‌ترین دستاوردهای تاریخ علم، فناوری و عکاسی را رقم زد. این مأموریت نه‌تنها نقطه عطفی در برنامه‌های اکتشافات فضایی ناسا بود، بلکه نخستین فرصت را فراهم کرد تا بشر بتواند از زاویه دید یک کاوشگر، سطح سیاره‌ای دیگر را مشاهده کند.
تنها دقایقی پس از فرود، نخستین تصویر از سطح مریخ ثبت شد؛ عکسی که اگرچه از نظر کیفیت با استانداردهای امروز فاصله زیادی داشت، اما ارزش تاریخی آن به‌قدری عظیم بود که هنوز هم یکی از مهم‌ترین تصاویر تاریخ علم و عکاسی محسوب می‌شود.
فرود تاریخی وایکینگ ۱ بر «دشت طلایی» مریخ
کاوشگر Viking 1 در دامنه غربی منطقه‌ای موسوم به کریسه پلانیشیا (Chryse Planitia) یا «دشت طلایی» فرود آمد؛ منطقه‌ای که به دلیل شرایط مناسب زمین‌شناسی، برای انجام نخستین مأموریت بلندمدت ناسا بر سطح مریخ انتخاب شده بود. پس از فرود، مأموریت علمی این فضاپیما تقریباً بدون وقفه آغاز شد. وایکینگ ۱ و مأموریت هم‌خانواده آن، وایکینگ ۲، وظیفه داشتند:
- از سطح مریخ تصویربرداری کنند.
- اطلاعات محیطی و زمین‌شناسی را جمع‌آوری کنند.
- آزمایش‌های مختلفی برای جست‌وجوی نشانه‌های احتمالی حیات انجام دهند.
- شرایط اقلیمی و ترکیب خاک مریخ را بررسی کنند.
در آن زمان، چنین مأموریتی یکی از جاه‌طلبانه‌ترین پروژه‌های علمی تاریخ بشر به شمار می‌رفت.
دوربین‌هایی که با فناوری دهه ۱۹۷۰ تاریخ‌ساز شدند
هر یک از فرودگرهای وایکینگ به دو دوربین کاملاً مشابه مجهز بودند؛ دوربین‌هایی که برخلاف دوربین‌های متداول آن دوران، از فیلم عکاسی استفاده نمی‌کردند. در واقع، استفاده از فیلم در چنین مأموریتی امکان‌پذیر نبود، زیرا تصاویر باید از سطح مریخ به مدارگرد و سپس از آنجا به زمین مخابره می‌شدند. به همین دلیل مهندسان ناسا از دوربین‌های اسکن‌کننده الکترونیکی استفاده کردند.
هر دوربین حدود ۷٫۳ کیلوگرم وزن داشت و به ۱۲ فتودیود سیلیکونی مجهز بود. این دوربین‌ها با فاصله ۸۰ سانتی‌متری از یکدیگر نصب شده بودند تا بتوانند تصویری استریو (سه‌بعدی) از سطح مریخ تولید کنند. برخلاف دوربین‌های امروزی که تنها در کسری از ثانیه تصویر ثبت می‌کنند، دوربین‌های وایکینگ تصویر را خط‌به‌خط و بسیار آهسته اسکن می‌کردند.
ارسال نخستین عکس مریخ؛ فرایندی بسیار کند اما شگفت‌انگیز
سرعت انتقال داده‌ها در آن دوران بسیار محدود بود. تصاویر ابتدا با سرعتی در حدود ۱۶ هزار بیت در ثانیه به مدارگرد وایکینگ ارسال می‌شدند. سپس مدارگرد اطلاعات را با سرعت تنها ۲۵۰ بیت در ثانیه به زمین مخابره می‌کرد.
اگر این اعداد را با فناوری امروز مقایسه کنیم، شاید بسیار کند به نظر برسند؛ اما باید در نظر داشت که این انتقال داده‌ها از فاصله‌ای نزدیک به ۲۲۵ میلیون کیلومتر انجام می‌شد. همین موضوع، موفقیت مأموریت وایکینگ را به یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای مهندسی و مخابرات فضایی قرن بیستم تبدیل می‌کند.
نخستین نگاه بشر به سطح یک سیاره دیگر
وقتی فرایند اسکن نخستین تصویر کامل شد و داده‌ها به زمین رسیدند، بشر برای نخستین‌بار توانست سطح واقعی سیاره‌ای غیر از زمین را مشاهده کند. این تصویر نمایی از سطح سنگی و غبارآلود مریخ را نشان می‌داد؛ منظره‌ای که تا پیش از آن تنها در تخیل دانشمندان وجود داشت. همین تصویر، آغازگر عصر تازه‌ای در شناخت سیاره سرخ شد.
نخستین عکس رنگی از سطح مریخ
در ۲۱ ژوئیه ۱۹۷۶، برابر با ۳۰ تیر ۱۳۵۵ و در دومین روز حضور وایکینگ ۱ بر سطح مریخ، نخستین تصویر رنگی تاریخ از سطح این سیاره نیز ثبت شد. این عکس نمایی از چشم‌انداز سرخ‌رنگ، سنگ‌ها، خاک و افق مه‌آلود مریخ را به نمایش گذاشت و تصویری بسیار واقعی‌تر از محیط این سیاره در اختیار دانشمندان قرار داد.
لحظه‌ای که همه چیز تغییر کرد
حدود ۴۰ دقیقه پس از فرود، نخستین داده‌های تصویری به مرکز کنترل مأموریت رسید. تصویر به‌صورت نوارهای باریک و خط‌به‌خط روی نمایشگر ظاهر می‌شد.
دکتر توماس ماچ (Thomas Mutch)، سرپرست تیم تصویربرداری وایکینگ، آن لحظه تاریخی را چنین توصیف می‌کند:
«به صفحه سیاه خیره شده بودم و منتظر نخستین نوار باریکی بودم که آغاز اولین تصویر را اعلام کند. ناگهان ظاهر شد؛ تکه‌ای از جادوی الکترونیکی، با بخش‌هایی روشن و تاریک.»
او ادامه می‌دهد:
«کم‌کم تصویر صفحه را پر کرد. سنگ‌ها و شن‌ها نمایان شدند و سرانجام در سمت راست تصویر، یکی از پایه‌های فرودگر دیده شد؛ نشانه‌ای واقعی که ثابت می‌کرد این مأموریت حقیقت دارد. بارها و بارها فقط یک جمله را تکرار می‌کردم: “باورنکردنی است.”»
میراث وایکینگ؛ از نخستین عکس تا مریخ‌نوردهای امروزی
در پنج دهه گذشته، مأموریت‌های متعدد ناسا و دیگر آژانس‌های فضایی هزاران تصویر باکیفیت از مریخ ثبت کرده‌اند.
امروز مریخ‌نوردهایی مانند پرسویرنس (Perseverance) و کیوریاسیتی (Curiosity) تصاویری با وضوح بسیار بالا از سطح مریخ ارسال می‌کنند و اطلاعات ارزشمندی درباره زمین‌شناسی، اقلیم و احتمال وجود حیات گذشته در این سیاره در اختیار دانشمندان قرار می‌دهند.
با این حال، تمامی این پیشرفت‌ها بر پایه موفقیت مأموریت‌های وایکینگ ۱ و وایکینگ ۲ بنا شده‌اند؛ مأموریت‌هایی که برای نخستین‌بار امکان مشاهده مستقیم سطح مریخ را فراهم کردند.
مقایسه تصویری ثبت‌شده توسط وایکینگ در سال ۱۹۷۶ با عکس‌های ثبت‌شده توسط مریخ‌نورد پرسویرنس در سال ۲۰۲۴، به‌خوبی نشان می‌دهد که فناوری تصویربرداری فضایی طی نزدیک به نیم‌قرن چه مسیر شگفت‌انگیزی را پیموده است؛ تصاویری که با فاصله‌ای حدود ۷۲۰۰ کیلومتر از یکدیگر و در فاصله زمانی ۴۸ سال ثبت شده‌اند.
میراثی که همچنان الهام‌بخش است
ناسا درباره اهمیت این مأموریت تاریخی می‌گوید:
«آنچه زمانی تنها از فاصله‌ای دور قابل مشاهده بود، اکنون به چیزی تبدیل شده بود که می‌توانستیم به آن دست یابیم و آن را لمس کنیم.»
این جمله، به‌خوبی اهمیت مأموریت وایکینگ را توصیف می‌کند؛ مأموریتی که نه‌تنها تاریخ اکتشافات فضایی، بلکه تاریخ عکاسی علمی، تصویربرداری فضایی و شناخت بشر از جهان را برای همیشه دگرگون ساخت.
مترجم: نازنین مالکی
Wednesday, 14 October , 2026