زندگی و آثار یوسف کارش

زندگی و آثار یوسف کارش

دکتر مهدی نوری مقدم

مقاله‌ی اول

از کوچ خونین ماردین تا شکوفایی در بوستون و اتاوا

مقدمه:

عکاسی پرتره، از همان آغازین روزهای ظهور این رسانه‌ی مدرن در قرن نوزدهم، راهی دشوار و پرفرازونشیب را برای اثبات هویت مستقل خویش به عنوان یک ژانر هنری پیمود. در دوران اولیه، هنگامی که دوربین‌های سنگین و صفحات حساس اولیه ظهور کردند، عکاسی بیشتر به عنوان یک سند اپتیکی مکانیکی و کارآمد برای ثبت چهره‌ها شناخته می‌شد و بسیاری آن را رقیبی سرسخت یا صرفاً ابزاری تقلیدی در خدمت نقاشی می‌پنداشتند.  با این حال، پیشگامان تاریخ عکاسی پرتره کسانی بودند که دریافتند ثبت یک چهره فراتر از انعکاس بازتاب نور بر روی صفحات شیمیایی است. عکاسانی چون جولیا مارگارت کامرون در دوران ویکتوریا با تأکید بر نورپردازی‌های دراماتیک و عمق‌بخشی به جنبه‌های روحی و روانی مدل‌ها و بعدها اساتیدی در مکاتب مختلف اروپا و آمریکا، گام‌های نخستین را برای استقلال این ژانر برداشتند. آنان ثابت کردند که قاب پرتره می‌تواند مرزهای میان واقعیت بیرونی و درونیات پیچیده ی انسانی را درنوردد و عکاسی را از سطح یک پیشه‌ی صرف، به مرتبه‌ی آفرینشی ناب ارتقا دهد.

در میان چهره‌های تابناک تاریخ عکاسی پرتره، نام یوسف کارش  (Yousuf Karsh) به‌عنوان قله‌ای بی‌بدیل و نقطه‌عطفی بنیادین می‌درخشد. اهمیت کارش در تاریخ عکاسی تنها به خاطر ثبت چهره‌ی سیاستمداران، هنرمندان و دانشمندان بزرگ قرن بیستم نیست؛ بلکه در رویکرد فلسفی و تکنیکی او به مفهوم «شخصیت» نهفته است. کارش با تلفیق بی‌نظیر میراث نقاشی کلاسیک (همچون نورپردازی‌های رمبراندی) و تسلط مهندسی‌گونه بر نور مصنوعی تئاتر، ژانر پرتره را به ابزاری برای کشف و آشکارسازی «قدرت درونی» (Inward Power) انسان‌ها بدل ساخت. او معتقد بود که پشت هر نقاب اجتماعی، حقیقتی پنهان از روان آدمیان وجود دارد که عکاس باید در لحظه‌ای گریزپا آن را صید کند.

نگاه کارش به پرتره، نگاهی تزیینی یا صرفاً مستند نبود؛ او با مطالعات عمیق پیش از عکاسی و ایجاد تعاملی روان‌شناختی با سوژه‌هایش، توانست تصاویری خلق کند که نه تنها تاریخ سیاسی و فرهنگی جهان را بازتعریف نمودند، بلکه به اسطوره‌های تصویری عصر مدرن تبدیل شدند. در این مقاله، از زبان اول‌شخص، روایتی از سیر تکوین این نگاه، رنج‌های مهاجرت و مواجهه‌ی مستمر با جان مایه‌ی هنر عکاسی پرتره را به تماشا می‌نشينيم.

۱. وداع با خاک  سوخته و ورود به دنیای نو

در آستانه‌ی سال نو میلادی در سال ۱۹۲۵، کشتی اقیانوس‌پیما «ورسا» پس از بیست‌ونه روز سفر پرمخاطره از بیروت، لنگرگاه هالیفاکس را در آغوش کشید. در میان مسافران طبقه‌ی سوم، پسری هفده‌ساله از تبار ارامنه حضور داشت که اندکی فرانسوی و به‌مراتب کمتر انگلیسی می‌دانست؛ نوجوانی که تقدیر، دوربین عکاسی را به دست او سپرد تا چهره‌ی ماندگار قرن بیستم را به تصویر بکشد.

من آن پسر بودم. نخستین مواجهه‌ی من با دنیای جدید در آن روز سرد زمستانی، اسکله‌ای پوشیده از برف بود. در آن لحظات، تصوری از وسعت بی‌کران این سرزمین تازه نداشتم؛ تنها همین که سایه‌ی سنگین کشتار، شکنجه و اندوه  جانکاه  ارمنستان را پشت سر گذاشته بودم، برایم آرامشی بزرگ بود. نه پولی داشتم و نه سرمایه‌ی تحصیلی قابل‌توجهی، اما دایی‌ام با در دست داشتن عکس خانوادگی  مخدوش و کوچکی، در میان جمعیت به استقبالم آمده بود. «جرج ناکاش»، مردی سخاوتمند که پیش‌تر او را ندیده بودم، ضامن اقامت من شد و رنج سفری طولانی از شربوکِ کبک را به جان خرید تا نخستین نیکی  بزرگ زندگی‌ام را رقم بزند.

سفر ما از اسکله به ایستگاه قطار با درشکه‌ای سورتمه‌ای انجام شد که زنگوله‌های آویخته به یراق اسب‌هایش لحظه‌ای از نواختن باز نمی‌ایستادند. نوای زنگ کلیساهای شهر که نوید سال نو را می‌دادند، به همراه آویزهای درخشان  پشت پنجره‌ها و خنده‌های شادمانه‌ی مردم، برای من تجسم یک رؤیای باورنکردنی بود. در طول سفر دو روزه تا خانه‌ی دایی، از وسعت شگفت‌انگیز سرزمین جدید در شگفت بودم. قطار ما در میان تپه‌های برف گرفتار شد و مواد غذایی‌مان به پایان رسید؛ شرایطی که البته برای کودکی برآمده از کوران حادثه، چندان تازه و غریب نبود.

من در بیست‌وسوم دسامبر ۱۹۰۸ در شهر ماردین، در دل خانواده‌ای ارمنی چشم به جهان گشودم. پدرم سواد خواندن و نوشتن نداشت، اما از ذوقی بی‌نظیر برخوردار بود و برای خرید و فروش اشیای کمیاب و زیبا (از مبلمان و قالیچه گرفته تا ادویه‌جات گران‌بها) به سفرهای دور و درازی می‌رفت. مادرم زنی تحصیل‌کرده و کتاب‌خوان بود که انس عمیقی با کتاب مقدس داشت. از میان فرزندان بازمانده، من فرزند ارشد خانواده بودم. برادرانم، ملک و جمیل، بعدها در کانادا و آمریکا متولد شدند و کوچک‌ترین برادر، سلیم، که در حلب سوریه به دنیا آمد، توانست از مهلکه‌ی نسل‌کشی جان سالم به در برد.

۲. سایه‌ی فجایع و آموزه‌های مادر

این از تلخ‌ترین تناقضات تاریخ است که ماردین (شهری با معماری پلکانی شبیه به باغ‌های معلق بابل و باغ‌های سرسبزی که ساکنانش آن را بهشت برین می‌پنداشتند) در سال ۱۹۱۵ صحنه‌ی فجیع‌ترین جنایات علیه ارامنه شد. شکنجه و وحشت همه‌جا سایه افکنده بود، اما زندگی با تمام بیم و امیدهایش جریان داشت. خاطرات کودکی من با بوی خون و زیبایی پیوند خورده است: بردن بسته‌های غذا برای دو دایی بی‌گناهی که به زندان افتاده بودند و بعدها زنده درون چاهی پرتاب شدند؛ و شیوع بیماری تیفوس که با وجود پرستاری‌های دریغ‌ناپذیر مادر، خواهرم را کاملاً از من گرفت.

در آن روزگار تلخ، داستان‌های هزار و یک شب  دخترعمه‌ام و پندهای استوار مادرم که به من آموخته بود حتی در اوج ظلم نیز کینه به دل نگیرم، پناهگاه امن من بود. روزی با پیشانی خونین از مدرسه برگشتم؛ بچه‌های ترک به خاطر ربودن چند تیله (تنها اسباب‌بازی‌هایم) مرا سنگسار کرده بودند. با خشم به مادرم گفتم: «صبر کن، از این به بعد من سنگ‌انداز خواهم بود!» مادر مرا در آغوش کشید و گفت: «پسرم، آن‌ها نمی‌دانند چه می‌کنند. اما اگر ناچار به تلافی شدی، مطمئن شو که سنگ‌هایت به هدف نمی‌خورند!»

در سال ۱۹۲۲، خانواده‌ی ما ناچار به فرار شد. بدون هیچ توشه‌ای، تنها با جان‌های به لب رسیده و در پیاده‌روی ماهانه با کاروان بادیه‌نشینان، تمام دارایی‌های باقی‌مانده‌مان را از دست دادیم. آخرین سکه‌ی نقره‌ی پدرم صرف این شد که مرا از چنگال مردانی که در کنار تپه‌ای از استخوان‌ها و جمجمه‌های انسانی (آخرین یادگار کشورم) اسیرم کرده بودند، نجات دهد. در امنیت نسبی حلب، پدرم با ایمانی پولادین کوشید تا زندگی ازدست‌رفته را از نو بسازد و سرانجام مرا راهی سرزمین ناشناخته‌ای کرد که تا پیش از آن تنها نقطه‌ای مبهم بر روی نقشه‌های مدرسه بود.

۳. دوران کارآموزی در مکتب «جان اچ. گارو»

پس از ورود به شربوک و اقامت نزد دایی‌ام، اگرچه ابتدا آرزوی تحصیل در رشته‌ی پزشکی را در سر داشتم، اما در تابستان ۱۹۲۶ شیفته‌ی عکاسی شدم. دوربین کوچکی که دایی‌ام به من هدیه داده بود، ابزار کشف جهان پیرامونم شد. نخستین موفقیت عکاسی‌ام زمانی رقم خورد که عکسی از منظره و کودکان در حال بازی را به‌عنوان هدیه‌ی کریسمس به همکلاسی‌ام دادم و او پنهانی آن را در مسابقه‌ای شرکت داد که برنده‌ی جایزه‌ی پنجاه دلاری شد. ده دلار به دوستم دادم و مابقی را برای خانواده‌ام به حلب فرستادم.

دیری نپایید که به پیشنهاد دایی‌ام، راهی بوستون شدم تا شاگردی  عکاس برجسته‌ی ارمنی، جان اچ. گارو (John H. Garo) را آغاز کنم. گارو استاد پرتره‌نگاری ایالت‌های شرقی و مردی اندیشمند بود. برخلاف تصور اولیه که شش ماه کارآموزی در نظر داشتم، شیفتگی به فضای آتلیه‌ی او سه سال به طول انجامید. در مکتب گارو، من تنها تکنیک‌های دشوار عکاسی همچون چاپ پلاتین، صمغ عربی و برومویل را نیاموختم، بلکه آموختم که «چگونه ببینم و آنچه را می‌بینم به خاطر بسپارم».

آتلیه‌ی گارو در ساعات پایانی روز میزبان چهره‌های برجسته‌ی موسیقی، اپرا و تئاتر دهه‌ی ۱۹۲۰ بود. من در کسوت ساقی و میزبان این محفل روشنفکری (که نوشیدنی‌های مهمانان را در قوطی‌های رنگ جابه‌جا می‌کردم) با مفاخری چون سرگئی کوزویتسکی و آرتور فیدلر هم‌نشین شدم. آن عصرهای شکوهمند، دانشگاه واقعی زندگی من و نقطه‌ی عطف شکل‌گیری آرزوی عکاسی از مردان و زنانی بود که بر تارک تاریخ اثر می‌گذارند.

• شکار روح در قاب نور؛ از شاهکار چرچیل تا گالری مشاهیر قرن

۱. هجرت به اتاوا و کشف جادوی نور مصنوعی

در سال ۱۹۳۱، با دو چمدان بسته و سرشار از شور ماجراجویی، بوستون را به مقصد اتاوا (پایتخت سیاسی کانادا) ترک کردم. در این چهارراه مراودات جهانی، استودیوی محقری با جعبه‌های پرتقال و پارچه‌های گونی‌نشان برپا کردم. دیری نپایید که به‌واسطه‌ی دوستی با ب. کی. سندول، مدیر مسئول مجله‌ی معتبر ستردی نایت، آثارم برای نخستین بار در مطبوعات به چاپ رسید.

چرخش بزرگ زندگی حرفه‌ای من با پیوستن به «گروه تئاتر آماتور اتاوا» رخ داد. کار با نورهای مصنوعی صحنه، دنیای تازه‌ای از خلق حالات روانی، سایه‌روشن‌های دراماتیک و کنترل مطلق بر فضا را به رویم گشود. عکاسی از لرد و بانو بس‌بورو (والی وقت کانادا و همسرش) که به پیشنهاد پسر جوانشان صورت گرفت، راه مرا به نشریات معتبر بریتانیایی همچون «ایلستریتد لندن نیوز» باز کرد. در همین محافل بود که با همسر آینده‌ام، سولانژ گوتیه، دختری مستقل و اهالی فرهنگ از فرانسه آشنا شدم که تا پایان عمر الهام‌بخش و پشتیبان راستین من در مسیر هنری‌ام بود.

۲. خلق پرتره‌ی تاریخی وینستون چرچیل؛ تولد یک اسطوره

نقطه‌ی عطف کارنامه‌ی من در دسامبر ۱۹۴۱ رقم خورد؛ زمانی که وینستون چرچیل، نخست‌وزیر مقتدر بریتانیا، پس از سخنرانی در مجلس سنای کانادا به اتاوا آمد. با هماهنگی نخست‌وزیر مکنزی کینگ، دوربین بزرگ ۸ در ۱۰ اینچی خود را در اتاق مجاور مستقر کردم.

چرچیل خسته، با سیگار برگ معروفش وارد شد. وقتی از او خواستم سیگارش را خاموش کند، امتناع ورزید. در یک لحظه، با قاطعیت پیش رفتم، سیگار را از میان لب‌های او بیرون کشیدم و زمزمه کردم: «مرا ببخشید، قربان». خشم در چشمان چرچیل جرقه زد؛ در همان کسر از ثانیه دکمه‌ی شاتر را فشار دادم. عکسی که به «شیر غرّان» شهرت یافت و روی جلد مجله‌ی «لایف» رفت، تجسم اراده‌ی پولادین متفقین در برابر فاشیسم بود و دنیای عکاسی را به روی من گشود. پس از ثبت آن فریم تاریخی، چرچیل با لبخندی شوخ‌طبعانه گفت: «تو حتی قادر هستی شیری غرّان را در برابر دوربین خود میخکوب کنی».

۳. سفرهای جهانی و گالری بزرگان عصر

موفقیت پرتره‌ی چرچیل، در سال ۱۹۴۳ مرا راهی سفری خطرناک با کشتی باری به بریتانیا کرد تا از فرماندهان جنگ جهانی دوم عکاسی کنم. از آن پس، اتاوا تنها پایگاه من بود؛ استودیوی من هر نقطه‌ای از جهان شد که می‌توانستم دوربین و نورهای پرتابل خود را در آن مستقر کنم. از کاخ باکینگهام و اتاق‌های رنسانس واتیکان گرفته تا معابد ذن در ژاپن و صحرای مراکش.

من اصول کار خود را بر پایه‌ی «انجام تکالیف پیش از عکاسی» استوار کردم؛ پیش از دیدار با هر سوژه، تمام ابعاد زندگی، افکار و آثار او را مطالعه می‌کردم تا در لحظه‌ی عکاسی، به لایه‌های درونی شخصیت او دست یابم. فلسفه‌ی من ساده بود: در چهره‌ی هر انسان، نقابی وجود دارد که به جامعه نشان می‌دهد، اما در لحظه‌ای کوتاه (با حرکتی ناخودآگاه، بالا رفتن ابرو یا نگاهی خیره) این نقاب کنار می‌رود و «قدرت درونی» (Inward Power) فرد آشکار می‌شود. شکار همین ثانیه‌ی گریزپا، رسالت هنر من بود.

• عشق به انسان، سخت‌گیری در تاریک‌خانه و میراث جاودانه‌ی کارش

۱. توازن میان هنر و زندگی مشترک با استرلیتا

سال‌ها پس از استقرار در کانادا، توانستم پدر، مادر و برادرانم را از التهاب خاورمیانه به سرزمین پناهگاه جدیدم منتقل کنم. آرامش نسبی در کنار همسر نازنینم، سولانژ، با مرگ زودهنگام او در سال ۱۹۶۰ به اندوهی عمیق مبدل شد. برای زنده نگه داشتن یاد او، «جایزه‌ی سالانه‌ی نمایشنامه‌نویسی سولانژ کارش» را در کانادا بنیان گذاشتم.

فصل تازه‌ی زندگی شخصی و حرفه‌ای من با ازدواج با استرلیتا نخبار (Estrellita Nachbar)، مورخ پزشکی و نویسنده‌ی برجسته، در سال ۱۹۶۲ آغاز شد. ما در جریان عکاسی از پزشک نامدار آمریکایی، دکتر والتر آلوارز، در شیکاگو با یکدیگر آشنا شده بودیم. ازدواج ما آمیزه‌ای شکوهمند از جهان  تصویر و قلم بود؛ استرلیتا با توانایی‌های فوق‌العاده‌اش در برنامه‌ریزی، نگارش و پژوهش، ابعاد تازه‌ای به سفرهای تحقیقاتی ما در سراسر جهان بخشید و در کنار یکدیگر، همواره در جستجوی آثار باستانی، هنر، پزشکی و تاریخ گام برداشتیم. همچنین در این سال‌ها، مشارکت در حمایت از کودکان مبتلا به دیستروفی عضلانی و حمایت از استعدادهای جوان عکاسی، از دغدغه‌های همیشگی زندگی‌ام بود.

۲. استودیو به مثابه‌ی معبد؛ تکنیک و دقت در تاریک‌خانه

کار در استودیوی من تنها یک پیشه نبود، بلکه آیینی مبتنی بر کمال‌گرایی سخت‌گیرانه بود. چاپ عکس در تاریک‌خانه، زیر نظر استادکار بی‌بدیلی چون ایگناس گابالیس که بیش از چهل سال با من همکاری کرد، مرز میان صنعت و هنرهای تجسمی را درمی‌نوردید. من هرگز به ثبت عکس‌های سریع و بی‌حوصله تن ندادم. انتخاب دوربین‌های بزرگ‌اندازه ( Large Format)، تسلط بر کیفیت نورپردازی موضعی و نظارت دقیق بر فرآیند ظهور و چاپ، تضمین‌کننده‌ی ماندگاری آثارم بود.

در ژوئن ۱۹۹۲، پس از شش دهه فعالیت مستمر، تصمیم گرفتم استودیوی خود را در هتل چاتو لوری اتاوا تعطیل کنم و از کارهای تجاری کناره گیرم. وداع با همکاران وفادارم – (هللا گرابر (کتابدار استودیو)، مریم آلدرمن (منشی وفادار) و ایگناس گابالیس (چاپچی چیره‌دست) – لحظه‌ای بسیار احساسی و دشوار بود. در دهه‌های پایانی، برنامه‌ای را برای تربیت عکاسان جوان در استودیوی خود پایه‌گذاری کردم که از میان آن‌ها کسانی چون جری فیلدر (که بعدها مدیریت آرشیو مرا بر عهده گرفت) و چارلی بریت، سال‌ها در کنار من به حفظ و صیانت از میراث عکاسی‌ام یاری رساندند. در سال ۱۹۸۷، آرشیو کامل نگاتیوها، چاپ‌ها و پوسترهای رنگی من با نظارت دقیق جری فیلدر به آرشیو ملی کانادا واگذار شد.

۳. میراث ماندگار یک جستجوگر در بوستون

در سال ۱۹۹۷، به همراه استرلیتا به بوستون (شهر روزگار جوانی و شاگردی‌ام در محضر جان گارو) بازگشتم تا در فضایی نزدیک به باغ عمومی و موزه‌ی هنرهای زیبا روزگار بگذرانیم.

امروز مکرراً از من می‌پرسند که آیا در دنیای مدرن ضدقهرمانان، باز هم انسان‌های بزرگی هم‌تراز چرچیل یا اینشتین یافت می‌شوند؟ پاسخ من این است که تاریخ هرگز انحصاری در بزرگی نداشته است؛ انسان‌های بزرگ و الهام‌بخش همواره در میان ما حضور دارند. عظمت واقعی در درون آدم‌ها نهفته است و هنر عکاس در این است که با قلب و ذهن (که حقیقی‌ترین لنز دوربین هستند) آن را شکار کند.

در سال ۱۹۹۸، ملکه الیزابت دوم نمایشگاه بزرگ «کارش در لندن» را در خانه‌ی کانادا افتتاح کرد و در همان سال جایزه‌ی معتبر «فاکس تالبوت» به من اهدا شد. سرانجام، در ژوئیه‌ی ۲۰۰۲ در بوستون چشم از جهان فرو بستم. مسیر طولانی من از کوچه‌های غبارگرفته‌ی ماردین تا قله‌های افتخار در جهان هنر، گواهی است بر این حقیقت که اگر قلب و ذهن انسان با عشق به حقیقت و زیبایی آمیخته شود، دوربین عکاسی می‌تواند فراتر از ثبت سطوح ظاهری، راوی راستین  روح و تاریخ بشر باشد.