گفت‌وگوی اختصاصی اتاق روشن پرس با حسین نیکزاد آملی
«خواب نیم‌روز» از کنار هم قرار گرفتن پرتره‌ها، مناظر و اشیای بی‌جان، تصویری گسترده‌تر از یک شیوه زیست در بخشی از جلگه شمال ایران می‌سازد. هنگام عکاسی، آیا از ابتدا به چنین تصویر کلی فکر می‌کردید یا این معنا در روند شکل‌گیری مجموعه به وجود آمد؟
از ابتدا با چنین تصویر کلی و از پیش تعیین‌شده‌ای شروع نکردم. شیوه من در عکاسی این است که اجازه می‌دهم مجموعه از میان عکس‌هایی که می‌گیرم، به‌تدریج خودش را نشان بدهد.
مکان برای من صرفاً موضوع عکاسی نیست، بلکه بستری برای مشاهده است. در تجربه شخصی من، این جغرافیا همیشه واجد نوعی وضعیت متغیر و نامتعین بوده و برایم مهم بود ببینم فرایند عکاسی چگونه می‌تواند این تجربه زیسته را به تجربه‌ای بصری تبدیل کند. به همین دلیل، در طول سال‌ها بارها به نقاطی بازگشتم که کیفیت بصری خاصی داشتند و این بازگشت‌های پیاپی، امکان‌های تازه‌ای برای مشاهده ایجاد می‌کرد.
به‌تدریج متوجه شدم این مکان‌ها، با وجود تفاوت‌هایشان، به یکدیگر متصل‌اند و تصویر کلی مجموعه از همین مواجهه‌های تکراری و از خلال عکس‌هایی که گرفته بودم، شکل گرفت.
در این مجموعه، تصاویر الزاماً یک روایت خطی و مشخص را دنبال نمی‌کنند و معنا بیشتر از طریق هم‌نشینی عکس‌ها شکل می‌گیرد. هنگام انتخاب و کنار هم قرار دادن تصاویر، چه نوع رابطه‌ای میان آن‌ها برایتان اهمیت داشت؟
برای من مهم بود که تصاویر در خدمت یک روایت خطی نباشند. نمی‌خواستم هر عکس صرفاً اطلاعاتی به عکس بعدی اضافه کند یا مخاطب را به نتیجه‌ای مشخص برساند.
بیشتر به رابطه بصری و حسی تصاویر با یکدیگر توجه داشتم؛ اینکه دو تصویر در کنار هم چه نسبتی پیدا می‌کنند، چه چیزی را در یکدیگر برجسته می‌کنند یا حتی چگونه می‌توانند با هم تضاد داشته باشند. بخشی از معنای مجموعه در تک‌تک عکس‌ها نیست، بلکه در فاصله و رابطه میان آن‌ها شکل می‌گیرد.
به همین دلیل، ترتیب تصاویر برایم اهمیت دارد، اما این ترتیب قرار نیست داستانی را روایت کند.
«خواب نیم‌روز» در مرز میان عکاسی مستند، تجربه شخصی و ساخت تصویر قرار می‌گیرد. خودتان این مجموعه را در ادامه مسیر عکاسی‌تان چگونه می‌بینید و فکر می‌کنید چه چیزی در این پروژه نسبت به کارهای پیشین شما تغییر کرده است؟
«خواب نیم‌روز» برای من نقطه‌ای است که رابطه‌ام با عکاسی و با موضوع عکاسی تغییر کرد. برایم مهم بود بدانم چگونه می‌توان از طریق عکاسی، به صحنه‌هایی که سال‌هاست می‌شناسم، دوباره نگاه کرد و تصویر تازه‌ای از آن‌ها ساخت؛ همچنین اینکه فرایند عکاسی چگونه می‌تواند تجربه زیسته من از مکان را به تجربه‌ای بصری تبدیل کند.
در این مجموعه، عکاسی به‌طور فعال به بخشی از خودِ مشاهده تبدیل شد. این چیزی بود که به نظرم در کارهای قبلی‌ام تا حد زیادی غایب بود.
یکی از جنبه‌های این تغییر، ساختن یک تصویر از چند فریم متوالی بود. در ابتدا، این روش بیشتر به علاقه‌ام به جزئیات و کیفیت تصویر مربوط می‌شد، اما بعدها متوجه شدم که راه دیگری برای مواجهه با زمان و مکان در اختیارم قرار می‌دهد. اگرچه تصویر نهایی ممکن است در نگاه اول یک عکس واحد به نظر برسد، حاصل چند مواجهه پیاپی با یک موقعیت است و به این ترتیب، زمان و فرایند مشاهده وارد ساختار تصویر می‌شوند.
فکر می‌کنم در آینده نیز می‌خواهم به ظرفیت عکاسی برای تجربه و کشف توجه کنم؛ به اینکه چگونه می‌توان با دوربین، از دل صحنه‌های معمولی شگفت‌زده شد.
پرتره‌های این مجموعه تنها به چهره افراد محدود نمی‌شوند و محیط پیرامون آن‌ها نیز بخشی از پرتره است. چرا برای شما ثبت فضای اطراف یک فرد به اندازه ثبت چهره او اهمیت پیدا کرده است؟
برای من، چهره اولین چیزی است که از یک فرد می‌بینم، اما معمولاً کمتر از بسیاری چیزهای دیگر درباره او می‌گوید. آدم‌ها در برابر دوربین، حتی ناخواسته، حالت می‌گیرند؛ اما فضا چنین نمی‌کند.
آنچه در اطراف فرد قرار دارد، معماری و حتی فاصله‌ای که او با فضای پیرامون خود دارد، چیزهایی را نشان می‌دهد که در چهره پیدا نیست؛ شاید خود فرد هم نخواهد یا نداند که آن‌ها را آشکار می‌کند.
همچنین فکر می‌کنم عکس نمی‌تواند تمامیت یک فرد را نشان دهد و در نهایت، ما با سطحی از او مواجه هستیم. بنابراین نمی‌خواستم تنها به چهره بسنده کنم. وقتی چهره و فضا در کنار هم قرار می‌گیرند، دست‌کم تا اندازه‌ای از محدودیت این سطح کاسته می‌شود.
عنوان «خواب نیم‌روز» چه نسبتی با فضای بصری و مفهومی مجموعه دارد؟ این عنوان از ابتدا در ذهن شما وجود داشت یا پس از شکل‌گیری تصاویر به آن رسیدید؟
عنوان «خواب نیم‌روز» از ابتدا در ذهنم نبود. همانند خود مجموعه، به‌تدریج از دل عکس‌ها بیرون آمد و پس از آغاز کار انتخاب شد.
خواب بعدازظهر در منطقه‌ای که من زندگی می‌کنم، عادتی بسیار رایج است. قرار است کوتاه باشد، اما گاهی آدم خواب می‌ماند و این خواب طولانی می‌شود. وقتی بیدار می‌شوی، با زمانی روبه‌رو هستی که نه به روز تعلق دارد و نه به شب؛ باید یکی دو ساعت صبر کنی تا شب از راه برسد. عکس‌های این مجموعه هم در همین زمان قرار دارند.
اگر قرار باشد مخاطب پس از خروج از نمایشگاه تنها یک چیز را با خود از «خواب نیم‌روز» ببرد، دوست دارید آن چیز چه باشد؟
فکر نمی‌کنم لازم باشد مخاطب به برداشت مشخصی از مجموعه برسد. این عکس‌ها حاصل سال‌ها نگاه کردن و بارها بازگشتن به فضاهای آشنا و روزمره‌ای هستند که با عکاسی می‌کوشم چیز تازه‌ای از آن‌ها آشکار کنم.
دوست دارم بیننده هم مثل من کمی بیشتر در آن‌ها بماند و دقیق‌تر نگاه کند. اگر مقابل این عکس‌ها بایستد و خودش چیزی در آن‌ها پیدا کند، حتی چیزی متفاوت با آنچه من دیده‌ام، برای من کافی است.
- نویسنده : آرمان روشن
Thursday, 12 November , 2026