«روان‌شناسی مجموعه‌داری؛ چرا انسان‌ها عکس جمع‌آوری می‌کنند؟»

مقاله‌ی ششم

«روان‌شناسی مجموعه‌داری؛ چرا انسان‌ها عکس جمع‌آوری می‌کنند؟»

دکتر مهدی نوری مقدم

مقدمه: فراتر از مبادله مادی؛ کالبدشکافی ذهن کلکسیونر

در تمامی نوشتارهای پیشین این مجموعه، تمرکز اصلی ما بر روی کالبدشکافی ساختارهای مادی، نهادهای ارزش‌گذار و فرآیندهای فیزیکی بازار هنر عکاسی بود. ما آموختیم که چگونه فایل‌های دیجیتال به دارایی‌های سرمایه‌ای تبدیل می‌شوند، گالری‌ها چگونه قیمت‌گذاری می‌کنند و حراجی‌ها چطور بورس ثانویه‌ی هنر را هدایت می‌نمایند. اما تمام این ماشین پیچیده‌ی اقتصادی، با تمام گالری‌داران، منتقدان، چکش‌های حراج و استراتژی‌های بازاریابی‌اش، بدون یک سوخت بنیادین و محرک درونی از حرکت باز خواهد ایستاد؛ این سوخت حیاتی، انگیزه، اشتیاق و ساختار روانی انسان خریدار است.

در اقتصاد هنر، یک مرزبندی آشکار میان خریدار اتفاقی و مجموعه‌دار دغدغه‌مند وجود دارد. خریدار اتفاقی کسی است که بر اساس یک نیاز کاربردی یا دکوراتیو، تصویری را برای پر کردن فضای خالی دیوار خانه خود تهیه می‌کند و پس از آن، فرآیند خرید پایان می‌یابد. اما مجموعه‌دار یا کلکسیونر، در یک زنجیره‌ی رفتاری بی‌پایان، نظام‌مند و دغدغه‌مند قرار دارد که در آن، تصاحب هر اثر، اشتیاق او را برای یافتن اثر بعدی دوچندان می‌کند. فهم این رفتار که چرا انسان‌ها حاضرند منابع مالی، زمان و انرژی روانی خود را صرف گردآوری قاب‌های عکاسی کنند، کلید طلایی عکاس‌کارآفرین برای رمزگشایی از بازار و ایجاد پیوندی پایدار میان فرآیند خلق هنری و زیست‌بوم اقتصادی است.

بخش اول: ریشه‌های تکاملی و غریزه‌ی مالکیت؛ از صدف‌های ساحل تا قاب‌های عکاسی

برای درک روان‌شناسی مجموعه‌داری، ابتدا باید به اعماق تاریخ تکاملی و روان‌شناختی انسان سفر کرد. تمایل به گردآوری، طبقه‌بندی و حفظ اشیاء، یکی از رفتارهای کهن‌الگویی بشر است. انسان‌های نخستین برای بقای خود نیازمند جمع‌آوری و انبار کردن منابع بودند، اما به مرور زمان و با شکل‌گیری تمدن، این رفتار غریزی از ساحت بقای مادی به ساحت نمادین و فرهنگی منتقل شد. کودکان به صورت غریزی به جمع‌آوری سنگ‌ریزه‌ها، صدف‌ها یا تمبرها دست می‌زنند؛ رفتاری که روان‌شناسی تحلیلی آن را تلاشی برای تسلط بر محیط، نظم بخشیدن به آشفتگی جهان پیرامون و ساختن یک قلمرو امن شخصی تعریف می‌کند.

در روان‌شناسی مدرن، مجموعه‌داری هنری، شکلی والایش‌یافته از غریزه‌ی مالکیت و شکار است. کلکسیونر در بازار هنر، در واقع یک شکارچی مدرن است که به دنبال صید آثار نایاب، اصیل و تاثیرگذار می‌گردد. ژان بودریار، فیلسوف و نشانه‌شناس فرانسوی، در تحلیل سیستم اشیاء تبیین می‌کند که انسان زمانی که شیئی را به مجموعه خود اضافه می‌کند، دیگر به کارکرد عملی آن شیء توجه ندارد، بلکه آن شیء را به‌عنوان آینه‌ای از وجود خود، تمایلاتش و قدرت کنترلش بر جهان تصاحب می‌نماید. در عکاسی، این مالکیت ابعاد ظریف‌تری به خود می‌گیرد؛ زیرا عکاسی رسانه‌ای است که مستقیماً با تکه‌ای از واقعیت جهان مادی پیوند خورده است و کلکسیونر با خرید یک عکس، در واقع سهمی از خود واقعیت و تاریخ را به مالکیت انحصاری خود درمی‌آورد.

بخش دوم: عکاسی به‌مثابه کپسول زمان؛ انگیزه‌ی حفظ حافظه و اضطراب مرگ

در میان تمامی رسانه‌های هنری، عکاسی واجد یک ویژگی منحصربه‌فرد روان‌شناختی است که رولان بارت آن را «ارجاع بلامنازع به واقعیت یا این وجود داشته است» می‌نامد. یک نقاشی می‌تواند محصول تخیل محض باشد، اما یک عکس، سندی است از اینکه سوژه در یک نقطه‌ی مشخص از زمان و مکان، در برابر لنز قرار داشته است. این پیوند هستی‌شناختی با زمان، عکاسی را به قدرتمندترین ابزار برای ارضای یکی از عمیق‌ترین نیازهای روانی انسان، یعنی غلبه بر اضطراب مرگ و میل به جاودانگی تبدیل می‌کند.

انسان به شدت از زوال، فراموشی و گذر پرشتاب زمان وحشت دارد. مجموعه‌دار عکس، با گردآوری فریم‌های عکاسی، در حقیقت در حال ساختن یک کپسول زمان شخصی است. هر عکس منجمدکننده‌ی لحظه‌ای است که هرگز تکرار نخواهد شد. والتر بنیامین در مقالات خود به این خصلت هاله یا آئورای اثر هنری و پیوند آن با حافظه اشاره می‌کند.

کلکسیونری که بر روی عکاسی مستند، پرتره‌های قدیمی یا مناظر دوردست سرمایه‌گذاری می‌کند، در لایه‌های زیرین ذهن خود در حال بازخرید زمان از دست رفته و صیانت از حافظه‌ی جمعی بشر است. این انگیزه نوستالژیک و میل به نگاه داشتن امر فرار، سوخت روانی عظیمی را تولید می‌کند که خریدار را مجاب می‌سازد مبالغ کلانی را پرداخت کند تا صاحب سندی فیزیکی از یک لحظه جاودان در تاریخ شود.

بخش سوم: هویت‌سازی و تمایز اجتماعی؛ نگاه بوردیویی به کلکسیون‌داری

گردآوری آثار عکاسی علاوه بر ارضای نیازهای درونی و غریزی، یک کارکرد بیرونی و اجتماعی بسیار قدرتمند دارد که با مفهوم هویت‌سازی و کسب منزلت گره خورده است. پییر بوردیو، جامعه‌شناس برجسته، در «نظریه‌ی تمایز»[1] خود نشان می‌دهد که چگونه طبقات مختلف اجتماعی، سرمایه‌‌ی اقتصادی خود را به سرمایه‌ی فرهنگی تبدیل می‌کنند تا جایگاه، اصالت و تمایز فکری خود را نسبت به دیگران به نمایش بگذارند.

در جهان امروز، ثروت مادی محض (مانند داشتن خودروهای لوکس یا املاک فراوان) دیگر به تنهایی برای تعریف یک جایگاه نخبه و با پرستیژ در جامعه کافی نیست؛ چرا که این کالاها در نظام تولید انبوه در دسترس هستند. اما داشتن مجموعه‌ای منحصربه‌فرد، کیوریت‌شده[2] و هوشمندانه از عکس‌های هنری، نشان‌دهنده‌ی یک سواد بصری بالا، ذائقه‌ی تربیت‌شده و درک عمیق فلسفی است.

مجموعه‌دار با نمایش آثار بر روی دیوارهای فضای شخصی یا اداری خود، به جامعه اعلام می‌کند که او نه‌تنها واجد سرمایه‌ی مادی است، بلکه از سواد انتقادی و تشخص فرهنگی نیز برخوردار است. این نیاز روانی به تمایز و هویت‌یابی، بازار حراجی‌ها و گالری‌ها را رونق می‌بخشد؛ زیرا خریدار می‌داند که با تصاحب یک نسخه از تیراژ محدود یک عکس برجسته، خود را در گروه محدودی از نخبگان فکری و فرهنگی جامعه قرار می‌دهد.

بخش چهارم: عکاس‌کارآفرین چگونه از این لایه‌های روانی رمزگشایی می‌کند؟

فهم این سازوکارهای پیچیده‌ی روانی، برای عکاسی که می‌خواهد بر اساس اصول کارآفرینی فعالیت کند، یک ضرورت استراتژیک است، نه یک مطالعه‌ی تفننی. عکاس کارآفرین با درک لایه‌های پنهان ذهن مجموعه‌داران، روش‌های ارائه، تولید و بازاریابی آثار خود را بازطراحی می‌کند. این بازطراحی شامل چند راهکار عملی و بنیادین است:

۱. خلق روایت و بیانیه‌ی منسجم

مجموعه‌داران به دنبال خرید فریم‌های پراکنده و بدون شناسنامه فکری نیستند؛ آن‌ها مایلند فصلی از یک کتاب یا بخشی از یک جهان ذهنی بزرگ‌تر را خریداری کنند. عکاس باید یاد بگیرد که چگونه برای مجموعه‌های خود یک بیانیه‌ یا استیتمنت دقیق، عمیق و فلسفی بنویسد. روایتی که پشت عکس نهفته است، ارزش ذهنی آن را برای کلکسیونر چند برابر می‌کند و انگیزه‌ی نوستالژیک و فکری او را تحریک می‌نماید.

۲. حفظ انضباط در ساختار مجموعه و تیراژ

اگر مجموعه‌دار احساس کند که عکاس در مدیریت تعداد نسخه‌ها انضباط ندارد یا سبک کار خود را بدون منطق فکری مدام تغییر می‌دهد، اعتماد روانی خود را از دست خواهد داد. عکاس کارآفرین با ارائه‌ی شناسنامه‌های اصالت دقیق و پایبندی مطلق به وعده‌های خود، امنیت خاطر خریدار را که ناشی از غریزه‌ی مالکیت و کنترل است، تامین می‌کند.

۳. شبکه‌سازی بر پایه‌ی ارزش‌های فرهنگی مشترک

ارتباط عکاس با مجموعه‌دار نباید یک رابطه‌ی صرفاً تجاری باشد. عکاس باید بتواند با خریداران آثارش وارد گفتگوهای فکری شود، منابع الهام خود را با آن‌ها به اشتراک بگذارد و آن‌ها را در فرآیند پژوهش‌های هنری خود سهیم کند. این امر حس تعلق و مشارکت در خلق یک جریان فرهنگی را در مجموعه‌دار بیدار کرده و او را از یک خریدار موقت به حامی دائمی پروژه‌های بعدی تبدیل می‌سازد.

بخش پنجم: پدیده اعتیاد هنری و جنون گردآوری[3]

در تحلیل پیشرفته‌ی روان‌شناسی مجموعه‌داری، نمی‌توان از مرزهای ظریف میان اشتیاق سالم و پدیده‌ی وسواس یا جنون گردآوری چشم‌پوشی کرد. در تاریخ هنر، با مواردی روبه‌رو هستیم که مجموعه‌داران تمام دارایی مادی، روابط خانوادگی و آسایش خود را فدای تصاحب آثار هنری کرده‌اند. این رفتار که گاهی به آن اعتیاد هنری گفته می‌شود، ناشی از این واقعیت روانی است که لذت مجموعه‌داری بیش از آنکه در خود تصاحب اثر نهفته باشد، در فرآیند جستجو، کشف و تعلیق پیش از خرید قرار دارد.

زمانی که کلکسیونر اثری را که مدت‌ها به دنبالش بوده خریداری می‌کند، هورمون دوپامین در مغز او ترشح می‌شود و حس رضایت موقتی ایجاد می‌کند؛ اما این رضایت به سرعت فروکش کرده و جای خود را به یک خلاء جدید می‌دهد؛ خلاء روانی که تنها با یافتن و خریدن اثر بعدی پر می‌شود.

فهم این چرخه‌ی وسواسی و پرکشش، به کارآفرینان حوزه‌ی هنر و گالری‌داران کمک می‌کند تا تقویم‌های نمایشگاهی، کاتالوگ‌ها و فرآیندهای ارائه‌ی خود را به گونه‌ای سازماندهی کنند که این حس تعلیق، کشف و پویایی مداوم برای مجموعه‌دار حفظ شود. ایجاد پکیج‌های مکمل، مجموعه‌های دنباله‌دار و نسخه‌های خاص، پاسخ‌های هوشمندانه‌ای به این ساختار روانی خریداران وفادار است.

نتیجه‌گیری و پیش‌درآمد مقاله‌ی بعدی

روان‌شناسی مجموعه‌داری به ما ثابت می‌کند که اقتصاد هنر، هرگز یک علم سرد، محاسباتی و مکانیکی محض نیست؛ بلکه این اقتصاد بر روی بستری از غرایز کهن‌الگویی، اضطراب‌های وجودی، نیاز به بقا و جاودانگی و اشتیاق شدید برای کسب هویت و تمایز اجتماعی استوار شده است. مجموعه‌دار با خرید عکس، کاغذ، امولسیون شیمیایی یا فایل عکس دیجیتال را به خانه نمی‌برد، بلکه تکه‌ای از زمان، روایتی از تاریخ و آینه‌ای از تشخص فکری خود را تصاحب می‌کند. با درک این ساختار ذهنی، عکاس معاصر می‌تواند از زاویه‌ی دید یک تأمین‌کننده‌ی مادی خارج شده و در جایگاه یک شریک فکری و عاطفی برای کلکسیونرها قرار گیرد.

اکنون که ابعاد روانی ذهن خریدار را کالبدشکافی کرده‌ایم و با موتور محرک درونی بازار آشنا شده‌ایم، زمان آن فرا رسیده است که به سراغ یکی از فنی‌ترین، کاربردی‌ترین و سرنوشت‌سازترین مباحث در زنجیره‌ی کارآفرینی هنری برویم. در مقاله‌ی هفتم از این سلسله مقالات، به بررسی مبحث بسیار حیاتی «استراتژی‌های مارکتینگ و برندینگ شخصی در عکاسی» خواهیم رفت. در آن نوشتار به تفصیل تحلیل خواهیم کرد که چگونه یک عکاس می‌تواند بدون آسیب زدن به اصالت هنری خود، نام خود را به یک برند معتبر تبدیل کند، سبک شخصی‌اش را به امضای بصری بازار بدل سازد و با استفاده از تکنیک‌های مدرن بازاریابی، در بازار شلوغ و پررقابت امروز دیده‌شدنی پایدار و اثربخش داشته باشد.

[1]  La Théorie de la distinction : نظریه‌ی تمایز پییر بوردیو بیان می‌کند که سلایق و ذائقه‌ی هنری افراد، دستاوردی فردی یا تصادفی نیست، بلکه بازتاب موقعیت طبقاتی و میزان «سرمایه‌ی فرهنگی» آنان است. بوردیو نشان می‌دهد که طبقات فرا دست با آموزش و شکل‌دهی ذائقه‌ی فاخر، رفتارهای مصرفی و زیبایی‌شناختی خود را برتر جلوه داده و از آن به‌عنوان ابزاری برای مرزبندی اجتماعی و تمایز از سایر طبقات استفاده می‌کنند. در بازار هنر، این تمایزها به ارزش‌گذاری مادی و نمادین آثار مشروعیت می‌بخشد.

[2]  Curated: کیوریت‌شده (دستچین‌شده و هوشمندانه) در ادبیات تخصصی هنر و مجموعه‌داری، این واژه فراتر از گردآوری یا انتخاب ساده‌ی آثار است. «کیوریت کردن» به فرآیند آگاهانه، سنجیده و مفهوم‌پردازی شده‌ای اشاره دارد که در آن مجموعه‌دار یا کیوریتور با نگاهی پژوهشی، آثاری مشخص را بر اساس هم‌نشینی معنادار، روایت هنری و ارزیابی ارزش‌های زیبایی‌شناختی و اقتصادی انتخاب می‌کند. از این رو، یک مجموعه‌ی «کیوریت‌شده» حاصل ساختاردهی هوشمندانه به آثار است که به مجموعه، شخصیتی منسجم و اعتباری فراتر از مجموع تک‌تک آثار می‌بخشد.

[3]   Bibliomania in Art