ارتباط هایکو و عکاسی چیست؟

آیا می‌توان اصول شعر هایکو را در عکس‌های ماندگار تاریخ عکاسی نیز مشاهده کرد؟ این مقاله با بررسی ویژگی‌هایی چون ایجاز، دوگانگی، غافلگیری، بیان غیرمستقیم و ثبت لحظه‌های گذرا، از پیوندی کمتر شناخته‌شده میان شعر هایکو و زبان بصری عکاسی سخن می‌گوید.

باور می‌کنید اگر به شما بگویم که بسیاری از بزرگ‌ترین عکس‌های صد سال گذشته، به‌طرزی شگفت‌انگیز و بی‌آنکه عکاسانشان خود بدانند، بازتاب‌دهندهٔ اصول و قواعد شعر هایکو هستند؟ می‌توانم این ادعا را ثابت کنم.

بخش اول: پیش‌زمینه

در کودکی هیچ‌وقت از هایکو خوشم نمی‌آمد. به نظرم نوعی شعر عجیب‌وغریب بود. در مقابل، عکاسی را دوست داشتم و در دوران کودکی و نوجوانی، وقت زیادی را صرف تماشای عکس‌های کلاسیک و تاریخی می‌کردم.

به‌تدریج متوجه شدم که بسیاری از عکس‌های بزرگ و ماندگار، ویژگی‌های ساختاری مشترکی دارند. کم‌کم شروع کردم به تقلید از این ویژگی‌ها در عکس‌هایی که خودم می‌گرفتم. آن زمان نمی‌توانستم نامی برایشان پیدا کنم؛ حتی احساس می‌کردم اساساً نمی‌توان آن‌ها را به‌روشنی توصیف کرد.

تصورم این بود که یادگیری عکاسی، بیش از هر چیز، از راه تماشای عکس‌ها اتفاق می‌افتد. فکر می‌کردم اگر به‌اندازهٔ کافی عکس ببینیم، ذهنمان سرانجام می‌تواند اصول و الگوهای نهفته در آن‌ها را کشف کند؛ حتی اگر خودمان آگاهانه متوجه این فرایند نباشیم. از این منظر، یادگیری عکاسی چیزی نیست که صرفاً با آموزش مستقیم به دست آید؛ بلکه درکی است که به‌تدریج و به‌طور طبیعی، از دل تماشای مداوم تصاویر شکل می‌گیرد.

همچنین متوجه شده بودم که عکاسان، فارغ از میزان مهارتشان، به‌ندرت می‌توانند توضیح دهند هنگام نگاه‌کردن از داخل منظره‌یاب دوربین، دقیقاً چه چیزی باعث می‌شود یک تصویر را به تصویری دیگر ترجیح دهند. آن‌ها صرفاً «حسش می‌کردند».

بنابراین، صحبت‌کردن دربارهٔ موضوع و محتوای یک عکس آسان بود، اما توصیف فرم، ساختار و ترکیب‌بندی آن تقریباً غیرممکن به نظر می‌رسید.

سپس، در سال ۱۹۹۹، کتابی دربارهٔ شعر هایکو به من هدیه داده شد. این کتاب شامل هایکوهای قدیمی و کلاسیک، سرودهٔ استادان این قالب شعری بود؛ به‌ویژه شاعری که خود را «باشو» می‌نامید (۱۶۴۴ تا ۱۶۹۴).* و من در هایکو به نکاتی پی بردم.

بخش دوم: تصور من از هایکو چه بود؟

تنها چیزی که از آموزش هایکو در دوران مدرسه به یاد داشتم این بود که این شعر سه سطر دارد، تعداد هجاهای سطرها باید به ترتیب ۵، ۷ و ۵ باشد و معمولاً هم معنایش برای من قابل‌درک نبود!

این همان روشی است که آموزش هایکو به کودکان را با آن آغاز می‌کنند.

هایکوها آسان‌اند.

اما گاهی معنایی ندارند.

یخچال.

الگوی ۵–۷–۵ تقریباً تمام چیزی است که بیشتر مردم دربارهٔ هایکو می‌دانند. عجیب آنکه این ویژگی، از کم‌اهمیت‌ترین ویژگی‌های آن است.

بخش سوم: هایکوی واقعی چیست؟

هایکو ریشه در بازی‌های واژگانی قدیمی ژاپنی دارد؛ بازی‌هایی که قرن‌ها پیش از شکل‌گیری قالب کوتاه و مدرن هایکو در سدهٔ هجدهم وجود داشتند.

تلاش برای سرودن هایکو به زبان انگلیسی دشوار و تا حدی نامأنوس است، زیرا عناصر مهم آن به‌سادگی و به‌طور دقیق به زبان دیگری منتقل نمی‌شوند. بااین‌حال، مردم همچنان این کار را انجام می‌دهند؛ و این کار لذت‌بخش است.

هایکو سه سطر دارد. همچنین دو عنصر مهم در آن وجود دارد: کی‌رِجی (Kireji) و کی‌گو (Kigo).

از نظر فنی، کی‌رِجی به معنای «واژهٔ برش‌دهنده» است و در زبان انگلیسی معمولاً با نشانه‌ای از علائم نگارشی، مانند خط تیره یا علامت تعجب، نشان داده می‌شود.

اما نکته‌ای که من در ابتدا متوجه نشده بودم این بود که موضوع صرفاً استفاده از یک کی‌رِجی نیست؛ کارکرد آن، تقسیم سه سطر هایکو به دو بخش است: یک بخش شامل دو سطر و بخش دیگر شامل یک سطر. یک بخش بزرگ و یک بخش کوچک.

این نقش کی‌رِجی است: ایجاد دو عنصر نامتقارن.

چه شگفت‌انگیز است!

برق آسمان را ببینی و به یاد

گذرا بودن زندگی نیفتی.

افزون بر این، وجود دو بخش به‌تنهایی کافی نیست؛ این دو بخش باید رابطه‌ای نامتعارف با یکدیگر داشته باشند.

بخش بزرگ‌تر چیزی است که فکر می‌کنید هایکو دربارهٔ آن است. شعر ظاهراً در مسیری مشخص پیش می‌رود؛ اما بخش کوچک‌تر نوعی چرخش یا غافلگیری ایجاد می‌کند و تغییری غیرمنتظره را وارد شعر می‌سازد.

ماهیت این تغییر بسیار مورد بحث قرار گرفته است، اما بسیاری آن را «جهش» می‌نامند.

این جهش، برداشت ما از شعر را به شکلی اساسی تغییر می‌دهد: ابتدا تصور می‌کنیم شعر دربارهٔ چیزی است، اما در پایان درمی‌یابیم که در حقیقت دربارهٔ چیز دیگری است. کیفیت هایکو نیز اغلب به ظرافت، هوشمندی یا پیچیدگی همین جهش بستگی دارد.

زنبوری

تلوتلوخوران بیرون می‌آید

از گل صدتومانی.

عنصر دیگر، کی‌گو (Kigo) بود؛ واژه‌ای که به معنای «واژهٔ فصلی» است. به من گفته بودند که هر هایکو باید چنین واژه‌ای داشته باشد.

کی‌گو صرفاً به این معنا نیست که مثلاً مستقیماً بگوییم «پاییز». هایکو از بیان مستقیم و آشکار مطالب پرهیز می‌کند و کی‌گو به شاعر امکان می‌دهد بدون استفاده از چنین عبارتی صریحی، مفهوم «پاییز بود» را منتقل کند.

برای مثال، «ماه» در سنت هایکو می‌تواند نشانه‌ای از پاییز باشد.

مزرعه‌ای از پنبه—

گویی ماه

شکوفه داده است.

کی‌گوهای تاریخی وجود دارند؛ فهرستی از واژه‌ها و اصطلاحاتی که استادان قدیم به کار می‌بردند و شاعر می‌تواند واژه‌ای از میان آن‌ها انتخاب کند.

در کنار آن‌ها، کی‌گوهای جدیدتری نیز وجود دارند که شاعران معاصر به کار می‌گیرند. این واژه‌ها همان کارکرد را دارند، اما جزو سنت کلاسیک نیستند.

شاعران می‌توانند تصمیم بگیرند که پیرو سنت باشند یا رویکردی مدرن را انتخاب کنند؛ اما در هر صورت، کی‌گو همواره یکی از عناصر مهم این قالب شعری است.

درک ظریف‌تر از کی‌گو این است که کارکرد آن صرفاً اشاره به فصل‌های سال نیست. کی‌گو برای اشاره به گذر زمان، چرخه‌های زندگی و این واقعیت تقریباً طنزآمیز طراحی شده است که ما انسان‌ها فقط برای مدتی کوتاه و گذرا در این جهان حضور داریم.

موضوع، زمان است و ما انسان‌ها در دل زمان.

این‌ها برخی از نخستین نکاتی بودند که دربارهٔ هایکوی واقعی آموختم؛ نکاتی که هیچ شباهتی به چیزهایی نداشتند که در دوران کودکی به من یاد داده بودند.

وقتی فقط همین دو ویژگی را شناختم، دوباره به عکس‌هایی نگاه کردم که مدت‌ها از طریق تماشای آن‌ها عکاسی را می‌آموختم؛ و ناگهان چیز تازه‌ای در آن‌ها دیدم.

بخش چهارم: مشاهده

وقتی به من گفته شد که ویژگی کلیدی هایکو، ساختار دو‌بخشی آن است ــ بخشی بزرگ و بخشی کوچک ــ و اینکه بخش کوچک‌تر نوعی چرخش یا غافلگیری ایجاد می‌کند، شروع کردم به دیدن همین الگو در بسیاری از عکس‌های مشهور.

نسل آدامز، «زمستان سورنایز، لون پاین» (۱۹۴۴) © ۱۹۴۴ انتشارات انسل آدامز — در سمت چپ؛ جورج ای. تایس. « ایستگاه و واترتاور پتیتس موبیل، چری هیل، نیوجرسی» (۱۹۷۴) © ۱۹۷۴ املاک جورج تایس

ابتدا نگاه شما به سمت بخش روشن تصویر کشیده می‌شود؛ سپس، لحظه‌ای بعد، چیز دیگری را کشف می‌کنید؛ چیزی کوچک‌تر که احساس شما را نسبت به کل تصویر تغییر می‌دهد. این تجربه تا حدی شبیه هایکو است.

اما کم‌کم متوجه شدم که در بسیاری از عکس‌های بزرگ و برجسته، دو ضرباهنگ نابرابر وجود دارد؛ و بله، ضرباهنگ دوم معمولاً احساس من را نسبت به تصویر تغییر می‌داد. این موضوع با درک شخصی من از کنار هم قرار گرفتن عناصر متضاد و اهمیت آن‌ها در عکس‌های جذاب هم‌خوانی داشت. اما حالا برای این برداشت، مبنایی فلسفی پیدا کرده بودم.

برای نشان دادن این ایده‌ها، کافی بود عکس‌های کلاسیک قرن بیستم را مرور کنم؛ به‌سادگی می‌توانستم نمونه‌های آن‌ها را پیدا کنم. به همان اندازه نیز آسان بود که این ویژگی‌ها را در عکس‌هایی تشخیص دهم که در تمام طول زندگی‌ام گرفته بودم.

هرچه بیشتر دربارهٔ هایکو می‌خواندم و عمیق‌تر در این قالب شعری کاوش می‌کردم، به نکته‌ای عجیب‌تر پی می‌بردم: اگر واژهٔ «هایکو» را از بحث‌ها حذف می‌کردم و به‌جای آن واژهٔ «عکس» را می‌گذاشتم، تمام این آموزه‌ها دربارهٔ هایکو، به شکلی شگفت‌آور، توصیف دقیقی از احساسی بودند که نسبت به عکس‌های خودم و عکس‌هایی داشتم که از دوران رشد و یادگیری، با تماشای آن‌ها عکاسی را آموخته بودم؛ ویژگی‌هایی که تصور می‌کردم نمی‌توان آن‌ها را به زبان آورد.

البته هیچ‌یک از آن عکاسان کلاسیک عمداً چنین کاری نکرده بودند؛ هیچ‌کس در حال «ساختن هایکو» نبود. بااین‌حال، به شکلی توضیح‌ناپذیر، همان ویژگی‌هایی که هایکو را توصیف می‌کنند و به خلق هایکوی خوب کمک می‌کنند، عکس‌هایی را نیز توصیف می‌کردند که من دوست داشتم. بخش پنجم: فرم

بر اساس آموخته‌هایم دربارهٔ هایکو، مجموعه‌ای از ویژگی‌های تصویری را به‌صورت معکوس استخراج کردم که با این قالب هنری هم‌خوانی داشتند.

من نوعی دستور زبان برای عکاسی تدوین کردم که درکی کلی از این ویژگی‌ها ارائه می‌دهد. می‌توان هر عکسی را بر اساس این محورها توصیف کرد؛ اما یک «عکسِ هایکو» در هر یک از این محورها، ویژگی‌ها و مقادیر مشخصی دارد.

در ادامه، مروری کوتاه بر مهم‌ترین ویژگی‌های هایکو و بازتاب آن‌ها در عکاسی خواهم داشت.

دو ضرباهنگ نامتقارن: این ویژگی معمولاً از طریق دو بخش شکل می‌گیرد: بخشی بزرگ‌تر که نخستین چیزی است که به چشم می‌آید، و بخشی کوچک‌تر که لحظه‌ای بعد متوجه آن می‌شوید. البته این دو بخش لزوماً دو عنصر مجزا نیستند؛ گاهی ممکن است تنها با یک عنصر روبه‌رو باشیم که در نگاه نخست معنای روشنی ندارد، اما لحظه‌ای بعد آن را درمی‌یابیم؛ چیزی شبیه واکنش «این چیست؟ آهان، فهمیدم!»
کیگو (Kigo): این ویژگی معمولاً زمانی در عکس احساس می‌شود که تصویر بیش از آنکه به یک شیء یا موضوع اشاره داشته باشد، ثبت‌کنندهٔ یک لحظه باشد. کیگو بر گذرا بودن و ناپایداری پدیده‌ها تأکید می‌کند. از نظر من، چنین تصویری باید از آن لحظه‌ای باشد که فقط من می‌توانستم ثبتش کنم؛ لحظه‌ای که در آن، متوجه چیزی گذرا و ناپایدار شده‌ام.
ساختار: هایکو در زبان ژاپنی، از نظر سنتی، ساختاری دقیق متشکل از پنج، هفت و پنج واحد آوایی دارد که «اُن» (On) نامیده می‌شوند. این ساختار معمولاً در ترجمه‌های انگلیسی به پنج، هفت و پنج هجا تبدیل می‌شود؛ هرچند به‌خوبی می‌دانیم که یک هجا از یک واحد آوایی بزرگ‌تر است و در نتیجه، هایکوهای انگلیسی نسبت به نمونه‌های ژاپنی خود حجیم‌ترند. به همین دلیل، برخی شاعران انگلیسی‌زبان از این قاعده پیروی نمی‌کنند و به‌جای آن، شعرهایی بسیار کوتاه و ساده می‌سرایند.

در عکاسی، این ویژگی برای من دو معنا دارد: نخست، سادگی بسیار زیاد؛ سادگی‌ای که تقریباً غیرطبیعی به نظر می‌رسد، اما در واقع تصنعی نیست. دوم، برخورداری از ساختاری منسجم و سنجیده، بدون آنکه این ساختار بیش از حد آشکار، تحمیلی یا خشک باشد.

بیان غیرمستقیم: هایکو صرفاً نمی‌گوید «باران می‌بارید». چنین بیانی در شعر هایکو ضعیف و نامناسب تلقی می‌شود. هایکو مفاهیم را به شکلی غیرمستقیم‌تر و آرام‌تر بیان می‌کند. به نظرم بسیاری از عکس‌ها، با وجود زیبایی‌شان، بیش از حد صریح و مستقیم‌اند؛ گویی فقط همان چیزی را بیان می‌کنند که قصد گفتنش را دارند. اما یک عکسِ هایکو، موضوع خود را با بیانی غیرمستقیم‌تر و آرام‌تر مطرح می‌کند.
اصالت (Authenticity): هایکو از لحظه‌های واقعی زندگی سرچشمه می‌گیرد. شاعران این قالب، بدون ترفند یا تصنع، به لحظه‌های واقعی زندگی بیانی شاعرانه می‌بخشند. از نظر من، هرچند تعریف دقیق اصالت در عکاسی دشوار است (برای آشنایی بیشتر، این مقاله را ببینید)، یک عکسِ هایکو قطعاً باید واجد نوعی اصالت باشد.
وابی‌سابی (Wabi-Sabi): وابی‌سابی در عکاسی می‌تواند جلوه‌های گوناگونی داشته باشد؛ اما در نهایت، می‌توان آن را نوعی «کمال در ناتمامی» دانست. در عکاسی، گرایشی همیشگی به سوی نوعی کمال وجود دارد: وضوح، شارپنس و شفافیت تصویر. بااین‌حال، هیچ‌یک از این ویژگی‌ها برای خلق یک عکسِ هایکو ضروری نیستند. از نظر من، کمال‌گرایی اغلب در نقطهٔ مقابل اصالت قرار می‌گیرد.
زندگی روزمره: هایکو لحظه‌ای از زندگی واقعی است. موضوع آن لزوماً مکان‌های عجیب‌وغریب یا پدیده‌های نادر و استثنایی نیست. بنابراین، وقتی عکس‌های شگفت‌انگیزی از قلهٔ اورست یا انفجاری عظیم و هولناک می‌بینم، معمولاً فکر می‌کنم که این عکس‌ها چندان به روح هایکو نزدیک نیستند.
یک تمرین مستقل: هایکو به‌تنهایی معنا و هویت دارد. قرار نیست بخشی از مجموعه‌ای از آثار باشد؛ مگر مجموعه‌ای که خود از هایکوهای مستقل تشکیل شده باشد. هایکو به‌خودی‌خود گویاست و در واقع، اقتضا می‌کند که بدون عنوان، بدون توضیح و تفسیر و بدون هیچ چیز دیگری جز خود شعر ارائه شود.

هایگا (Haiga) ترکیبی از هایکو و عکس است که هنری کاملاً متفاوت به شمار می‌رود.

هایکو را می‌توان مردمی‌ترین قالب شعری دانست؛ قالبی که هم امپراتورها و هم مردم عادی، با رویکردی آزادانه و خلاقانه، به سرودن آن پرداخته‌اند. هایکو باید برای عموم مردم قابل‌فهم باشد؛ هرچند هوشمندی، ظرافت و نکته‌سنجی در آن ارزشمند است. بنابراین، عکس‌های بسیار رمزآلودی که برای درکشان به مطالعه و صرف زمان نیاز است، چندان با روح هایکو سازگار نیستند.

این‌ها ویژگی‌های اصلی این قالب هنری هستند. البته شاعران همواره می‌توانند قواعد را تغییر دهند یا از آن‌ها فاصله بگیرند؛ اما این ویژگی‌ها همان اصولی هستند که هایکو بر پایهٔ آن‌ها شکل می‌گیرد یا آگاهانه از آن‌ها فراتر می‌رود.

در اینجا می‌توانید نمونه‌هایی از هایکوهای خود من را ببینید.

من نمی‌گویم تنها عکس‌های خوب، عکس‌هایی هستند که از این ویژگی‌ها برخوردارند؛ برعکس، «عکسِ هایکو» صرفاً یکی از رویکردهای ممکن در عکاسی است. همان‌طور که در شعر، در کنار هایکو، قالب‌هایی مانند لیمریک و غزل وجود دارند و قرار نیست همهٔ شعرها هایکو باشند، در عکاسی نیز رویکردهای متنوعی وجود دارد.

اما هنگام یادگیری عکاسی، توانایی کنترل ویژگی‌هایی مانند سادگی، ساختارمندی و اصالت، به همان اندازهٔ تسلط بر فوکوس، عمق میدان و سرعت شاتر اهمیت دارد. از این رو، تمرین هایکو و قرار دادن آن به‌عنوان یک هدف یا معیار، اغلب می‌تواند راهی مؤثر برای پیشرفت در عکاسی باشد؛ فارغ از اینکه موضوع عکس چه باشد.

من این شیوهٔ نگاه را در کارگاه‌های آموزشی تدریس می‌کنم و آن را در قالب کتابی کوتاه نیز نوشته‌ام. اکنون این کتاب را به‌صورت رایگان در فضای آنلاین منتشر کرده‌ام تا به گسترش این ایده‌ها در آموزش عکاسی کمک کنم:

https://medium.com/full-frame/what-is-the-haiku-photography-connection-7ca67128a99b

نام اصلی این مقاله: ?What is the haiku-photography connection

مترجم: سهیل ارجمند (عکاس، فیلمساز و مدرس دانشگاه)