به گزارش اتاق روشن پرس، محمود خوشنویس، هنرمند و فعال عرصه هنر خوشنویسی، با نزدیک به دو دهه فعالیت مستمر و تخصص در خط شکسته‌نستعلیق، معتقد است خوشنویسی ایرانی در عین وفاداری به ریشه‌ها و اصول کلاسیک، باید زمینه تجربه، خلاقیت و ارتباط با زبان بصری نسل امروز را نیز فراهم کند.
خوشنویس دارای مدرک فوق‌ممتاز خوشنویسی است و در طول فعالیت هنری خود حدود ۹۰ جایزه در جشنواره‌ها و رقابت‌های مختلف هنری کشور کسب کرده است. او همچنین سابقه داوری جشنواره‌های دانش‌آموزی کشور و داوری بین‌المللی جشنواره ترک‌زبانان جهان را در کارنامه دارد و مدیریت مجموعه رسانه‌ای «نوای قلم» را نیز بر عهده دارد؛ مجموعه‌ای که با هدف معرفی و ترویج هنر خوشنویسی و ایجاد ارتباط میان هنرمندان و علاقه‌مندان این حوزه فعالیت می‌کند.
عنوان «از جان و جوهر» چگونه شکل گرفت؟
پرسش اول:
عنوان «از جان و جوهر» مفهومی قابل تأمل دارد و به دو وجه مهم خوشنویسی، یعنی دریافت درونی هنرمند و ابزار و ماده شکل‌گیری اثر، اشاره می‌کند. ایده انتخاب این عنوان از کجا شکل گرفت و چه نسبتی با رویکرد کلی نمایشگاه دارد؟
محمود خوشنویس:
عنوان «از جان و جوهر» حاصل تعامل و هم‌اندیشی با مجموعه فرهنگسرای فردوس، به‌ویژه سرکار خانم فرزانه دانش، مسئول نگارخانه فرهنگسرا بود. در انتخاب این عنوان تلاش داشتیم مفهومی را برگزینیم که فراتر از یک نام برای نمایشگاه باشد و بتواند بخشی از ماهیت و حقیقت هنر خوشنویسی را بازتاب دهد.
در این عنوان، «جان» به روح، احساس، اندیشه، هویت و جهان درونی هنرمند اشاره دارد و «جوهر» نیز علاوه بر معنای مادی و ابزار شکل‌گیری اثر، نمادی از تجلی این جهان درونی در قالب هنر است. در واقع، خوشنویسی صرفاً کنار هم قرار گرفتن حروف و کلمات نیست، بلکه حاصل پیوندی عمیق میان اندیشه، احساس، تجربه و مهارت هنرمند است که به‌واسطه قلم و مرکب، به زبان تصویر درمی‌آید.
رویکرد ما در این نمایشگاه نیز صرفاً به نمایش آثار محدود نمی‌شد. تلاش داشتیم فرصتی برای گفت‌وگو درباره جایگاه خوشنویسی در هنر معاصر، ظرفیت‌های این هنر اصیل، ارتباط میان نسل‌های مختلف هنرمندان و بازخوانی هویت و جایگاه خوشنویسی در فضای فرهنگی امروز فراهم شود.
از این منظر، «از جان و جوهر» برای ما تنها عنوان یک نمایشگاه نیست؛ بلکه بیانگر نگاهی است که خوشنویسی را هنری برخاسته از جان هنرمند و متجلی در جوهر قلم می‌داند.
کیفیت، خلاقیت و هویت هنری؛ معیارهای انتخاب آثار
پرسش دوم:
در یک نمایشگاه گروهی، گردآوری آثار هنرمندان مختلف صرفاً به معنای کنار هم قرار دادن مجموعه‌ای از آثار نیست، بلکه نیازمند ایجاد ارتباط و انسجام میان آن‌هاست. شما به‌عنوان مدیر هنری این نمایشگاه، چه معیارهایی را برای انتخاب آثار و ایجاد هماهنگی میان آن‌ها در نظر گرفتید؟
محمود خوشنویس:
در انتخاب آثار، دو معیار اصلی را به‌صورت هم‌زمان مدنظر داشتیم؛ نخست کیفیت هنری، قدرت تکنیکی و میزان تسلط هنرمند بر اجرای اثر و دوم، خلاقیت، نگاه شخصی و هویت هنری هر هنرمند.
معتقدم یک نمایشگاه موفق، علاوه بر برخورداری از کیفیت هنری بالا، باید بتواند تنوع دیدگاه‌ها و ظرفیت‌های مختلف یک هنر را نیز به مخاطب نشان دهد. به همین دلیل، تلاش کردیم در کنار حضور استادان و چهره‌های شناخته‌شده و تأثیرگذار جامعه خوشنویسی کشور، از جمله استادان غلامحسین امیرخانی، رسول مرادی، محمدعلی سبزه‌کار، عباس رحیمی، خسرو قربانی و دیگر هنرمندان صاحب‌نام، بستری برای حضور و معرفی هنرمندان جوان و مستعد نیز فراهم شود.
یکی از اهداف جدی من در این نمایشگاه، ایجاد فرصتی برای حضور نسل جوان در کنار پیشکسوتان بود؛ چراکه معتقدم تعامل میان این دو نسل می‌تواند به هم‌افزایی، ارتقای سطح هنری و انتقال تجربه کمک کند و زمینه‌ای برای رشد و بالندگی استعدادهای جوان فراهم آورد.
از سوی دیگر، با توجه به اینکه نمایشگاه در رشته‌ها و گرایش‌های مختلف خوشنویسی برگزار می‌شد، تنوع در سبک، شیوه اجرا، ابعاد، رنگ و ترکیب‌بندی آثار نیز برای ما اهمیت ویژه‌ای داشت.
در مرحله چیدمان نیز شخصاً نظارت و نظر نهایی را بر عهده داشتم تا ضمن حفظ استقلال و هویت هر اثر، مجموعه‌ای هماهنگ و برخوردار از ارتباط بصری مناسب شکل بگیرد.
البته تجربه حدود ۱۵ ساله من در زمینه طراحی، برنامه‌ریزی و اجرای نمایشگاه‌های هنری نیز در این انتخاب‌ها و تصمیم‌گیری‌ها نقش مهمی داشت. خوشبختانه در طول این سال‌ها، اعتماد و همراهی بسیاری از استادان و چهره‌های صاحب‌نام جامعه خوشنویسی را به دست آورده‌ام و همین اعتماد متقابل، زمینه حضور و مشارکت این هنرمندان را در رویدادهایی که مسئولیت هنری و اجرایی آن‌ها را بر عهده داشته‌ام، فراهم کرده است.
در مجموع، تلاش من این بود که نمایشگاه «از جان و جوهر» صرفاً مجموعه‌ای از آثار پراکنده نباشد، بلکه به فضایی برای هم‌نشینی تجربه و جوانی، اصالت و نوآوری و تنوع و انسجام در هنر خوشنویسی ایران تبدیل شود.
پیوند خوشنویسی کلاسیک و تجربه‌های نوین
پرسش سوم:
با توجه به حضور هنرمندان مختلف در این نمایشگاه، آیا تلاش شده است طیف متنوعی از شیوه‌ها و رویکردهای خوشنویسی به نمایش گذاشته شود؟ جایگاه تجربه‌های نو و نگاه‌های متفاوت در کنار شیوه‌های اصیل و کلاسیک خوشنویسی در این مجموعه چگونه تعریف شده است؟
محمود خوشنویس:
بله، یکی از رویکردهای اصلی ما در طراحی و برگزاری این نمایشگاه، نمایش گستردگی و تنوع ظرفیت‌های هنر خوشنویسی بود. به همین دلیل تلاش کردیم از رشته‌ها و گرایش‌های مختلف این هنر، چه در حوزه شیوه‌های سنتی و کلاسیک و چه در زمینه رویکردهای نوین و معاصر، آثاری را در کنار یکدیگر قرار دهیم.
حتی در رشته‌های کلاسیکی مانند نستعلیق و شکسته‌نستعلیق نیز صرفاً به یک شیوه اجرایی بسنده نکردیم و تلاش داشتیم هم آثاری متأثر از شیوه و نگاه بزرگان و قدما و هم آثار مبتنی بر رویکردهای نوین و تجربه‌های شخصی هنرمندان معاصر در نمایشگاه حضور داشته باشند.
باور شخصی من این است که نوآوری در خوشنویسی زمانی می‌تواند ارزشمند و ماندگار باشد که بر پایه شناخت عمیق، تسلط بر اصول و قواعد و درک صحیح از مبانی خوشنویسی کلاسیک شکل بگیرد. آشنایی با ریشه‌ها و تسلط بر اصول، نه مانعی برای خلاقیت، بلکه بستری برای شکل‌گیری تجربه‌های تازه و نگاه‌های متفاوت است.
یکی از اهداف این نمایشگاه آن بود که مخاطب با طیف گسترده‌تری از قابلیت‌های خوشنویسی ایرانی آشنا شود و دریابد که این هنر صرفاً محدود به قالب‌های شناخته‌شده و شیوه‌های متعلق به گذشته نیست، بلکه می‌تواند با حفظ هویت و اصالت خود، در قالب‌های تازه و متناسب با ذائقه و نگاه نسل امروز نیز ارائه شود.
به باور من، خوشنویسی هنری زنده و پویاست و زنده ماندن آن مستلزم شناخت گذشته، توجه به زمان حال و فراهم کردن زمینه برای تجربه و خلاقیت در آینده است. تلاش ما در این نمایشگاه نیز ایجاد فضایی برای نمایش همین پیوند میان اصالت، تجربه و نوآوری بود.
خوشنویسی؛ فراتر از قلم، کاغذ و قاب
پرسش چهارم:
خوشنویسی در سال‌های اخیر با ظرفیت‌های تازه‌ای برای حضور در فضای هنرهای تجسمی مواجه شده است؛ از تجربه‌های ترکیبی و فرم‌گرایانه گرفته تا آثار مبتنی بر بیان شخصی هنرمند. به نظر شما نمایشگاه «از جان و جوهر» تا چه اندازه توانسته بخشی از این ظرفیت‌ها و تحولات را به مخاطب معرفی کند؟
محمود خوشنویس:
به اعتقاد من، خوشنویسی امروز از ظرفیت‌های بسیار گسترده‌ای برای حضور در عرصه هنرهای تجسمی برخوردار است و نباید آن را صرفاً به قالب‌های شناخته‌شده و سنتی محدود کرد. این هنر، در عین برخورداری از ریشه‌ها و پشتوانه‌های عمیق تاریخی، قابلیت تعامل و تلفیق با سایر هنرها و ورود به عرصه‌های تازه‌ای از خلاقیت و بیان هنری را دارد.
در نمایشگاه «از جان و جوهر» نیز تلاش کردیم بخشی از این ظرفیت‌ها را به نمایش بگذاریم. حضور آثاری با رویکردهای ترکیبی، تلفیق خوشنویسی با نقاشی و دیگر عناصر تجسمی، تجربه‌های متفاوت در زمینه فرم، رنگ و ترکیب‌بندی و همچنین آثاری متکی بر نگاه و بیان شخصی هنرمندان، این امکان را فراهم کرد تا مخاطب با ابعاد متنوع‌تری از این هنر آشنا شود.
من معتقدم خوشنویسی می‌تواند فراتر از قاب و کاغذ، در حوزه‌هایی مانند طراحی داخلی، معماری، محصولات هنری و آثار کاربردی نیز حضوری مؤثر و خلاقانه داشته باشد؛ مشروط بر آنکه در این مسیر، هویت و ارزش‌های بنیادین آن حفظ شود.
متأسفانه هنوز بخشی از جامعه، خوشنویسی را هنری صرفاً سنتی و محدود به کتابت و قطعات کلاسیک می‌شناسد؛ در حالی که این نگاه به‌تدریج در حال تغییر است و ما نیز به‌عنوان هنرمند و فعال این عرصه وظیفه داریم با معرفی ظرفیت‌های تازه، به اصلاح این تصور محدود کمک کنیم.
هدف ما از برگزاری این نمایشگاه تنها ارائه آثار نبود؛ بلکه می‌خواستیم مخاطب با گستره توانمندی‌های هنر خوشنویسی آشنا شود و هنرمندان نیز برای تجربه‌های تازه، خلاقیت و عبور از قالب‌های تکراری انگیزه بیشتری پیدا کنند.
به باور من، اگر خوشنویسی بتواند ضمن حفظ اصالت خود با نیازها، زبان بصری و ذائقه هنری نسل امروز ارتباط برقرار کند، نه‌تنها جایگاه خود را حفظ خواهد کرد، بلکه می‌تواند حضوری گسترده‌تر و تأثیرگذارتر در هنر معاصر داشته باشد.
خوشنویسی و گفت‌وگو با مخاطب امروز
پرسش پنجم:
با توجه به برگزاری این نمایشگاه گروهی، چه انتظاری از مواجهه مخاطبان با آثار دارید؟ آیا هدف اصلی، آشنایی بیشتر مخاطب با ظرفیت‌های هنر خوشنویسی است یا تلاش کرده‌اید زمینه‌ای برای شکل‌گیری گفت‌وگویی تازه میان خوشنویسی و مخاطب امروز فراهم کنید؟
محمود خوشنویس:
به نظر من این دو هدف از یکدیگر جدا نیستند و در واقع مکمل یکدیگرند. طبیعتاً یکی از مهم‌ترین انتظارات ما این است که مخاطبان با ظرفیت‌ها، تنوع و گستردگی هنر خوشنویسی بیشتر آشنا شوند؛ اما نگاه من به این موضوع فراتر از معرفی صرف آثار است.
معتقدم خوشنویسی نباید صرفاً در محافل تخصصی و میان جامعه خوشنویسان محدود بماند، بلکه باید بتواند ارتباطی زنده و مستمر با عموم مردم و زندگی امروز جامعه برقرار کند. هنر زمانی می‌تواند جایگاه واقعی خود را در جامعه پیدا کند که مخاطب، فارغ از میزان آشنایی تخصصی‌اش، بتواند با اثر ارتباط برقرار کند، از آن تأثیر بپذیرد و بخشی از احساس، اندیشه و جهان درونی هنرمند را در آن جست‌وجو کند.
یکی از انتظارات من از مخاطبان این نمایشگاه این است که هنگام مواجهه با آثار، صرفاً به زیبایی ظاهری خطوط و ترکیب‌بندی‌ها توجه نکنند، بلکه به این نکته نیز بیندیشند که پشت هر اثر، اندیشه، احساس، تجربه، هویت و شخصیت هنرمندی قرار دارد که آن را خلق کرده است.
از سوی دیگر، برای من بسیار مهم است که چنین رویدادهایی بتوانند زمینه آشنایی و علاقه‌مندی نسل جوان به هنر خوشنویسی را فراهم کنند. دوست دارم جوانی که شاید پیش از این تصور محدودی از خوشنویسی داشته، پس از بازدید از نمایشگاه با دیدگاهی تازه از آن خارج شود و حتی انگیزه‌ای برای شناخت و یادگیری این هنر پیدا کند.
در نهایت، امیدوارم نمایشگاه «از جان و جوهر» بتواند فراتر از یک رویداد هنری، زمینه‌ساز ارتباطی تازه میان خوشنویسی و مخاطب امروز باشد؛ ارتباطی که در آن اصالت‌های هنری حفظ شوند و در عین حال، این هنر بتواند با زبان و نیازهای نسل جدید سخن بگوید.
- نویسنده : معصومه اسکندری نژاد
Thursday, 12 November , 2026