عذرا عقیقی‌بخشایشی: نوشتار در آثارم از خوانایی فاصله می‌گیرد تا به رهایی برسد

گفت‌وگوی اختصاصی اتاق روشن پرس با عذرا عقیقی‌بخشایشی

پرسش اول:
در روند فعالیت هنری شما، نوشتار به‌تدریج از کارکرد زبانی خود فاصله گرفته و به عنصری مستقل در ساختار بصری آثار تبدیل شده است. این تغییر رویکرد چگونه شکل گرفت و چه عواملی در رسیدن به این زبان شخصی تأثیرگذار بودند؟

عذرا عقیقی‌بخشایشی:
اولین مواجهه‌ام با خط کوفی را هیچ‌وقت فراموش نمی‌کنم. زمانی که نوجوان بودم، در بازدید از موزه آستان قدس رضوی و با دیدن قرآن‌های خطی آن مجموعه، به‌شدت تحت تأثیر قرار گرفتم. شور و شعفی که نسبت به آن فرم‌ها در خود احساس کردم، به هیچ زبانی قابل بیان نبود.

این در حالی بود که در آن زمان، آموزش خط نستعلیق را تا مرحله ممتاز پیش برده بودم؛ اما فرم‌های خط کوفی برایم تازگی بسیار زیادی داشتند. به‌شدت علاقه‌مند بودم راز این سادگی و زیبایی را کشف کنم.

سال‌ها بعد، زمانی که در رشته گرافیک تحصیل کردم، این دغدغه همچنان با من همراه بود تا اینکه موضوع پایان‌نامه تحصیلی‌ام را به کوفی‌نگاری اختصاص دادم و با راهنمایی استاد نصرالله افجه‌ای، درباره حروف و زیبایی‌شناسی خط کوفی مطالعه و تحقیق کردم.

با توجه به اصولی که از مبانی هنر در حوزه ارتباط تصویری فراگرفته بودم، خلق آثاری را آغاز کردم که در آن‌ها، با تکیه بر زیبایی‌شناسی خط کوفی و با بیانی امروزی، مفاهیم متعالی از جمله «کثرت در وحدت» را به تصویر کشیدم.

پرسش دوم:
تکرار حروف و شکل‌گیری ساختارهای دایره‌ای از مؤلفه‌های شاخص بسیاری از آثار شماست. این فرم‌ها برآمده از چه ایده یا نظام فکری هستند و چه نسبتی با مفاهیم زمان، حرکت و بی‌نهایت دارند؟

عذرا عقیقی‌بخشایشی:
از نظر من، حروف عناصر مقدسی هستند که بر فکر و اندیشه ما تأثیر می‌گذارند. من از آن‌ها برای بیان تصویری مفاهیم متعالی کمک می‌گیرم.

در جایی که می‌خواهم حرکت عناصر عالم مادی را به سوی بی‌نهایت و نقطه کمالی که برایم متصور است نشان دهم، دایره تنها فرمی است که می‌تواند در ذهن تداعی‌کننده آفرینش عالم و حرکت دورانی، به‌عنوان نمادی از زندگی باشد.

روشی که با تغییر ضخامت حروف و اندازه قلم به کار می‌گیرم، ریتم، حرکت و نور را القا می‌کند. این‌ها از مهم‌ترین اصولی هستند که در گذر سالیان به مشخصه آثار من تبدیل شده‌اند.

پرسش سوم:
در بخشی از آثار شما، خوانایی نوشتار تحت تأثیر تراکم و تکرار حروف قرار می‌گیرد. آیا می‌توان فاصله گرفتن از خوانایی را نوعی رهایی از محدودیت‌های زبان و حرکت به سوی تجربه‌ای مستقل از معنا دانست؟

عذرا عقیقی‌بخشایشی:
دقیقاً همین‌طور است. در بیشتر آثار من، کلمات بار خوانایی را بر دوش نمی‌کشند، بلکه در خدمت هدفی والاتر، یعنی رهایی، قرار می‌گیرند. ویژگی‌ای که حتی مخاطبی که با زبان و خط فارسی و عربی آشنایی ندارد نیز می‌تواند آن را دریابد و پیام اثر را دریافت کند.

پرسش چهارم:
نسبت شما با سنت خوشنویسی ایرانی چگونه تعریف می‌شود؟ در فرآیند خلق آثار، کدام مؤلفه‌های این سنت را حفظ کرده‌اید و از کدام قواعد و چارچوب‌های آن عبور کرده‌اید؟

عذرا عقیقی‌بخشایشی:
من سعی کرده‌ام به اصول و مناسبات گنجینه ارزشمند خط کوفی وفادار بمانم؛ خطی که ریشه‌های آن را می‌توان در سنت نوشتاری پیش از اسلام و خطوط کهن ایرانی جست‌وجو کرد. البته با گزینش فرم‌های مختلف حروف از سبک‌های گوناگون خط کوفی، از جمله کوفی اولیه، کوفی مغربی، کوفی مشرقی و دیگر شیوه‌ها، سلیقه و بیان شخصی خودم را نیز در آثار اعمال کرده‌ام.

پرسش پنجم:
چه نسبتی میان انتخاب متون، اشعار یا ساختارهای نوشتاری با ایده اولیه هر اثر وجود دارد؟ آیا ابتدا با یک مفهوم مواجه می‌شوید و سپس به سراغ نوشتار می‌روید یا متن نقطه آغاز خلق اثر است؟

عذرا عقیقی‌بخشایشی:
مواجهه من در آثار و دوره‌های مختلف متفاوت بوده است. گاهی با الهام از پدیده‌های طبیعی، آنچه در محیط پیرامونم می‌بینم یا تجربه‌هایی که در سفر به دست می‌آورم، برای انتقال مفهومی خاص به مخاطب دست به قلم می‌شوم.

نمونه ملموس آن، مجموعه «ذکر» است که با الهام از گل آفتابگردان خلق شده است. برداشت من این بوده که دانه‌های کنار هم چیده‌شده در این گل، با نظمی منحصربه‌فرد، ذکر خالق بی‌همتا را به جا می‌آورند. من نیز با کنار هم قرار دادن کلمه «هو» و تکرار آن، تلاش کرده‌ام این پیام را به بیننده منتقل کنم.

گاهی نیز شعری از مولانا مرا تحت تأثیر قرار می‌دهد و با زمزمه آن شعر و مدد گرفتن از رنگ و فرم، اثری خلق می‌کنم؛ هرچند اصراری بر خوانده شدن متن در اثر ندارم.

در این تجربه‌ها، صرفاً اوقاتی را با زمزمه و تمرکز بر مفهوم عرفانی شعر سپری می‌کنم و حالی شبیه به مراقبه را تجربه می‌کنم؛ مجموعه «عاشقانه‌ها» نمونه‌ای از این رویکرد است.