دکتر محمد متولی: «پژواک» تلاشی برای زنده نگه‌داشتن یاد هنرمندان ایران است

گفت‌وگوی اختصاصی اتاق روشن پرس با دکتر محمد متولی

۱_چالش انتخاب نام و مفهوم: در بیانیه نمایشگاه اشاره کرده‌اید که «پژواک» یادآور صداها و تصاویر گذشته در حافظه جمعی است. با توجه به اینکه این مجموعه شامل چهره‌های شعر، موسیقی، نقاشی و سینماست، چه معیاری برای انتخاب این ۲۵ چهره از میان انبوهی از مشاهیر هنر ایران داشته‌اید تا بتوانند بازتاب‌دهنده دقیق «حافظه جمعی نسل شما» باشند؟

در انتخاب چهره‌های این مجموعه، بیش از هر چیز به ارتباط شخصی و خاطره‌ای که از آثار و حضور آن‌ها در ذهنم شکل گرفته بود، توجه داشتم. هنرمندانی را انتخاب کردم که آثارشان به‌نوعی با تجربه زیسته و خاطرات نسل من، به‌ویژه متولدین دهه شصت شمسی، پیوند خورده‌اند و یادآور بخشی از فضای فرهنگی و هنری دوران کودکی و جوانی ما هستند. برای مثال، بازیگرانی که با حضور در فیلم‌ها و مجموعه‌های تلویزیونی، بخشی از خاطرات بصری و تجربه تماشای ما را شکل داده‌اند.

در انتخاب موسیقی‌دانان، علاقه شخصی‌ام به موسیقی ایرانی و به‌ویژه موسیقی سنتی نقش پررنگی داشته است. در مورد شاعران و نقاشان به ویژه استاد علی‌اکبر صادقی نیز همین دلبستگی شخصی و تأثیری که آثارشان بر تجربه و نگاه من گذاشته‌اند، از معیارهای انتخاب بوده است.

البته این ۲۵ چهره را نمی‌توان نماینده تمام بزرگان و هنرمندان تأثیرگذار ایران دانست؛ آن‌ها بخشی از چهره‌هایی هستند که در مسیر زندگی و تجربه فرهنگی من جایگاه ویژه‌ای داشته‌اند. محدودیت در تعداد آثاری که امکان نمایش آن‌ها را دارم نیز باعث شده است که این مجموعه تنها بخش کوچکی از این گستره را دربرگیرد. امیدوارم در فرصت‌های بعدی بتوانم چهره‌های دیگری را نیز به این مجموعه اضافه کنم.

۲_نوآوری فرمی و تکنیک خط: استفاده از «خطوط کوتاه و رنگی» به‌عنوان عنصر اصلی بصری، امضای این مجموعه است. آیا این رویکرد بیانی بازتعریفی از سنت مینیاتور یا نگارگری ایرانی در بستری دیجیتال است، یا صرفاً پاسخی به دغدغه‌های فرمال مدرن شماست؟

توجه به سنت‌های هنری ایران و امکان پیوند آن‌ها با هنر معاصر، همواره یکی از دغدغه‌های ذهنی من بوده است. با این حال، شیوه استفاده از خطوط در این مجموعه، حاصل تجربه و جست‌وجوی شخصی من در طول زمان است. مدت‌ها به این فکر می‌کردم که چگونه می‌توان به‌جای تکیه بر سطوح رنگی و نقاط، از خط به شیوه‌ای متفاوت برای شکل دادن به تصویر استفاده کرد. در این مسیر، آثار ون‌گوگ و شیوه استفاده او از ضربه‌قلم‌های کوتاه و جهت‌دار، توجه مرا به ظرفیت‌های بیانی خط جلب کرد. البته از مهم‌ترین علاقه‌مندی‌های هنری من در نگارگری ایرانی، آثار رضا عباسی در دوره صفویه و چاپ‌سنگی‌های دوره قاجار بوده‌ و شاید در این مسیر تاثیر غیرمستقیم داشته‌اند.

۳_ریسکِ تکرار در فرم واحد: وقتی عنصر اصلی تمام ۲۵ اثر خطوط کوتاه و رنگی است، چطور از خطر افتادن در تکرار بصری و یکنواختی فرمی جلوگیری کرده‌اید و مرز میان «ایجاد هویت بصری یکپارچه» و «کلیشه شدن» را چطور مدیریت نموده‌اید.

با وجود استفاده از خطوط کوتاه و رنگی به‌عنوان عنصر مشترک، تلاش کرده‌ام در هر پرتره متناسب با ویژگی‌های چهره و شخصیت هنرمند، به شکل، ترکیب‌بندی و بیانی متفاوت برسم. تغییر در ضخامت، جهت و تراکم خطوط، تنوع در کادربندی و استفاده از عناصر فرعی تزئینی، مانند گل یا نقش‌مایه‌های مرتبط با نعلبکی، از جمله راهکارهایی بوده که به این تنوع کمک کرده است. به این ترتیب، خط به‌عنوان عامل پیونددهنده مجموعه حفظ شده، اما شیوه به‌کارگیری آن در هر اثر متفاوت است تا هویت بصری یکپارچه به یکنواختی فرمی منجر نشود.

۴_ روانشناسی رنگ و زاویه دید: ذکر کرده‌اید که با تغییر در زاویه دید، ضخامت خط و رنگ‌بندی به تنوع آثار کمک کرده‌اید. این تغییرات فرمی چقدر بر اساس ویژگی‌های شخصیتی یا فضای هنری هر فرد (مثلاً تفاوت یک شاعر با یک سینماگر) شکل گرفته و چقدر صرفاً دغدغه‌ای زیباشناختی بوده است؟

انتخاب رنگ و زاویه دید در این مجموعه، ترکیبی از ملاحظات زیبایی‌شناختی و برداشت شخصی من از ویژگی‌ها و فضای هنری هر فرد بوده است. برای مثال، در پرتره بازیگران تلاش کرده‌ام چهره آن‌ها را با نقوش نعلبکی‌ها ترکیب کنم و در انتخاب رنگ چهره و نقوش نیز به احساسی که از شخصیت و آثارشان دریافت کرده‌ام، توجه داشته‌ام.

۵_معناشناسی نعلبکی‌ها: ترکیب برخی چهره‌ها با «نعلبکی‌ها» ایده بسیار عجیبی است که حس پیوند با گذشته را تقویت می‌کند. ایده ورود این شیء نوستالژیک و روزمره به حریم پرتره مشاهیر از کجا آمد و چه کارکرد معنایی فراتر از یک حسرت ساده دارد؟

ایده استفاده از نعلبکی‌ها از یک تجربه شخصی در خانه پدری‌ام شکل گرفت. روزی هنگام نوشیدن چای، نقش‌ونگار نعلبکی‌ها توجهم را جلب کرد و جرقه‌ای برای ترکیب آن‌ها با پرتره‌ها در ذهنم شکل گرفت. این نقوش برای من یادآور فضای خانه‌ها و خاطرات دهه هفتاد شمسی، از جمله فیلم‌ها و مجموعه‌های تلویزیونی آن دوران مانند «پدرسالار» بودند. به همین دلیل، نعلبکی‌ها در این مجموعه نشانه‌هایی از زندگی روزمره و حافظه جمعی‌اند که چهره هنرمندان را به خاطرات شخصی و فضای فرهنگی یک دوره پیوند می‌دهند.

۷_پیوند دانشگاه و بازار هنر: شما به‌عنوان استادیار دانشگاه شاهد و پژوهشگر تاریخ هنر اسلامی، چقدر میان فضای آکادمیک و نظریِ دانشگاه با خلق این آثارِ تجربی و گالری‌محور پل زده‌اید؟ آیا این نمایشگاه خروجیِ یک پژوهش نظری مشخص است؟

همواره ارتباط میان فضای دانشگاه و عرصه حرفه‌ای هنر را مهم دانسته‌ام. به‌نظرم مشاهده تجربه‌های عملی و فعالیت حرفه‌ای استادان می‌تواند در نگرش و انگیزه دانشجویان تأثیرگذار باشد و آن‌ها را برای حضور فعال‌تر در فضای حرفه‌ای آماده کند. از سوی دیگر، تلاش کرده‌ام این مجموعه با بخشی از مباحث و تمرین‌های دروس گرافیک و تصویرسازی که در دانشگاه داشته‌ام، ارتباط داشته باشد تا دانشجویان بتوانند نمونه‌ای عملی از آموخته‌های خود را در قالب یک اثر هنری ببینند. بنابراین، این نمایشگاه بیش از آنکه حاصل یک پژوهش نظری مشخص باشد، نتیجه تجربه و فعالیت هنری مستقل من است که در عین حال با دغدغه‌های آموزشی و دانشگاهی‌ام پیوند دارد.

۸_مرز تصویرسازی و نقاشی دیجیتال: با توجه به اینکه تخصص اصلی شما تصویرسازی است، در این مجموعه آثار چقدر مرز میان «تصویرسازی مفهومی» و «نقاشی دیجیتال محض» جابه‌جا شده و مخاطب با کدام رویکرد باید با اثر مواجه شود؟

به‌نظر من، تفاوت اصلی این دو حوزه را نمی‌توان فقط در شیوه اجرا یا میزان واقع‌گرایی تصویر جست‌وجو کرد؛ بلکه کارکرد و نحوه ارتباط اثر با موضوع نیز اهمیت دارد. من این مجموعه را در حوزه تصویرسازی قرار می‌دهم؛ زیرا هر اثر به چهره و هویت هنرمند مشخصی ارجاع دارد و تلاش می‌کند بخشی از شخصیت، آثار و خاطره مرتبط با او را بازنمایی کند. حتی در آثاری که چهره با نقوش تزئینی تلفیق شده، این ارتباط حفظ شده است. بنابراین، هدف من صرفاً خلق یک تصویر زیباشناختی نبوده، بلکه تلاش کرده‌ام از طریق تصویر، مخاطب را به یادآوری و بازخوانی بخشی از خاطرات فرهنگی خود دعوت کنم.

۹_وام‌داری از نقل‌قول شهلا ریاحی: الهام گرفتن از جمله معروف شهلا ریاحی («ما نمانیم و عکس ما ماند…») تا چه اندازه تعیین‌کننده خط فکری حاکم بر شکل‌گیری این پرتره‌ها بوده است؟ آیا این مجموعه نوعی ادای دین به نسل در حال زوال هنر کلاسیک ایران است

این مجموعه در واقع ادای احترام به هنرمندانی است که سال‌ها برای فرهنگ و هنر ایران تلاش کرده‌اند و آثار و حضورشان بخشی از خاطرات و گذشته فرهنگی نسل من را شکل داده است. جمله شهلا ریاحی نیز به‌خوبی با ایده اصلی نمایشگاه پیوند دارد؛ اینکه شاید این هنرمندان از میان ما بروند، اما تصویر، آثار و خاطره آن‌ها در ذهن و حافظه نسل‌های بعد باقی می‌ماند. از این منظر، «پژواک» تلاشی برای زنده نگه‌داشتن یاد و بازخوانی میراث این هنرمندان است.

۱۰-چشم‌انداز آینده و هنر شهری: با توجه به سوابق شما در حوزه «گرافیک محیطی و هنر شهری»، آیا آثار مجموعه «پژواک» پتانسیل این را دارند که از فضای بسته گالری خارج شده و در ابعاد بزرگ به‌عنوان المان‌های بصری یا نقاشی دیواری در سطح شهر تهران اکران شوند؟

بله، این آثار قابلیت اجرا در ابعاد بزرگ و در فضای شهری را دارند. من همواره دیوارهای شهر را نوعی گالری بزرگ می‌دانم و معتقدم هنر نباید صرفاً به فضای بسته نمایشگاه محدود بماند. یکی از اولویت‌های آینده‌ام، فراهم کردن امکان نمایش این مجموعه بر دیوارهای شهری است؛ فضایی که در آن آثار می‌توانند در معرض دید طیف گسترده‌ای از شهروندان قرار گیرند.