عکاسی از زمان پیدایش خود در قرن نوزدهم همواره به‌عنوان رسانه‌ای برای ثبت واقعیت شناخته شده است. با این حال پژوهشگران حوزه ارتباطات و مطالعات بصری نشان داده‌اند که تصویر عکاسی صرفاً بازتاب مستقیم جهان نیست، بلکه حامل مجموعه‌ای از نشانه‌ها و رمزگان فرهنگی است که معنا را شکل می‌دهند (Barthes, 1977).

در این چارچوب، نشانه‌شناسی (Semiotics) دانشی است که به مطالعه نشانه‌ها و نحوه تولید معنا در سیستم‌های ارتباطی می‌پردازد. این حوزه نخستین‌بار در آثار فردینان دو سوسور و چارلز سندرز پیرس به‌عنوان شاخه‌ای از زبان‌شناسی و فلسفه مطرح شد و بعدها در تحلیل رسانه‌ها، هنر و عکاسی گسترش یافت (Chandler, 2007).

در عکاسی، نشانه‌شناسی به ما کمک می‌کند تا فراتر از ظاهر تصویر حرکت کنیم و بفهمیم چگونه عناصر بصری—از اشیا و رنگ‌ها گرفته تا ترکیب‌بندی و فضا—در شکل‌گیری معنا نقش دارند.

نشانه و معنا در تصویر عکاسی

در نظریه نشانه‌شناسی، «نشانه» به هر چیزی گفته می‌شود که به چیزی فراتر از خود اشاره کند. سوسور نشانه را از دو بخش تشکیل‌شده می‌دانست: دال (signifier) و مدلول (signified). دال شکل ظاهری نشانه است و مدلول مفهومی است که در ذهن مخاطب شکل می‌گیرد (Saussure, 1916).

در عکاسی نیز عناصر مختلف تصویر می‌توانند به‌عنوان دال عمل کنند. برای مثال، یک ماسک پزشکی در تصویر می‌تواند به مفهوم بیماری، بحران سلامت یا دوران همه‌گیری اشاره کند. بنابراین عکس نه‌تنها یک شیء بصری بلکه یک «متن تصویری» است که مخاطب آن را می‌خواند.

رولان بارت در مقاله معروف خود «پیام عکاسی» بیان می‌کند که عکس‌ها دارای لایه‌های مختلف معنا هستند: لایه‌ای که مستقیماً آنچه را دیده می‌شود نشان می‌دهد و لایه‌ای که از طریق فرهنگ، تجربه و دانش مخاطب تفسیر می‌شود (Barthes, 1977).

آیا همه عکس‌ها دارای نشانه‌اند؟

در واقع تقریباً تمام تصاویر دارای نشانه‌های بصری هستند، اما میزان اهمیت آن‌ها در ژانرهای مختلف عکاسی متفاوت است.

در عکس‌های شخصی یا یادگاری—مانند تصاویر خانوادگی یا عکس‌های ثبت‌شده در مهمانی‌ها—مخاطبان معمولاً از زمینه عکس آگاه‌اند. بنابراین نشانه‌ها برای آن‌ها از پیش شناخته شده‌اند و نیاز چندانی به تحلیل نشانه‌شناسانه ندارند.

اما در ژانرهایی مانند عکاسی مستند، خبری، اجتماعی یا هنری، نشانه‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در انتقال معنا دارند. مخاطبی که تصویر را می‌بیند ممکن است هیچ اطلاعاتی از زمینه آن نداشته باشد و تنها از طریق نشانه‌های موجود در عکس بتواند آن را تفسیر کند.

برای مثال، تصور کنید عکاسی قصد دارد پرتره‌ای از یک پزشک تهیه کند. اگر در تصویر تنها فردی با روپوش سفید دیده شود، ممکن است مخاطب حرفه او را حدس بزند. اما حضور نشانه‌هایی مانند ابزار پزشکی، تابلو تخصص، محیط مطب یا فضای بیمارستان به درک دقیق‌تر موقعیت کمک می‌کند. این عناصر در واقع نقش نشانه‌هایی را ایفا می‌کنند که هویت سوژه را برای مخاطب روشن‌تر می‌سازند.

نقش نشانه‌ها در مجموعه‌عکس

در بسیاری از موارد، یک عکس به‌تنهایی نمی‌تواند تمام اطلاعات لازم برای درک موقعیت را ارائه دهد. به همین دلیل در عکاسی مستند یا روایت تصویری، مجموعه‌عکس اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

یک تصویر منفرد ممکن است فضایی ناشناخته یا مبهم را نشان دهد. مخاطبان مختلف می‌توانند برداشت‌های متفاوتی از آن داشته باشند. اما زمانی که همان تصویر در کنار چند عکس دیگر از همان مکان یا موقعیت قرار گیرد، مجموعه نشانه‌ها به تدریج معنای روشن‌تری ایجاد می‌کند.

در واقع مجموعه‌عکس نوعی روایت بصری می‌سازد که در آن هر تصویر بخشی از اطلاعات را در اختیار مخاطب قرار می‌دهد. این روند باعث می‌شود مخاطب بتواند با ترکیب نشانه‌های مختلف، به درک دقیق‌تری از موضوع برسد.

سواد بصری و توانایی خوانش تصویر

درک نشانه‌ها در تصاویر به میزان زیادی به سواد بصری (Visual Literacy) مخاطب بستگی دارد. سواد بصری به توانایی درک، تحلیل و تفسیر تصاویر گفته می‌شود (Elkins, 2008).

گاهی مخاطب در یک عکس با نمادها یا نشانه‌هایی روبه‌رو می‌شود که برای او آشنا نیست. برای مثال، برخی نمادهای مذهبی، تاریخی یا هنری ممکن است برای افرادی که با آن فرهنگ یا تاریخ آشنا نیستند، قابل درک نباشند.

در چنین شرایطی نشانه در تصویر وجود دارد، اما مخاطب قادر به تفسیر آن نیست. به همین دلیل آموزش سواد بصری یکی از موضوعات مهم در آموزش هنر و عکاسی به شمار می‌رود.

انواع نشانه‌ها در عکاسی

نشانه‌ها در عکاسی می‌توانند در قالب‌های مختلفی ظاهر شوند. برخی از مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

۱. نمادها و نشانه‌های فرهنگی

نمادها یکی از مهم‌ترین عناصر در تحلیل نشانه‌شناسانه تصاویر هستند. این نشانه‌ها معمولاً به رویدادها، فرهنگ‌ها یا دوره‌های تاریخی خاص اشاره دارند.

برای مثال، در تصاویر مربوط به همه‌گیری کووید‑۱۹ استفاده گسترده از ماسک‌های پزشکی به‌سرعت به نمادی از آن دوره تبدیل شد. مشابه همین وضعیت در عکس‌های مربوط به همه‌گیری آنفلوانزای اسپانیایی در سال ۱۹۱۸ نیز دیده می‌شود، جایی که ماسک‌ها به نشانه‌ای از بحران سلامت جهانی بدل شدند.

همه گیری آنفولانزا اسپانیایی (وب سایت گاردین)

همه گیری کرونا چینی (وب سایت گاردین)

۲. زمان و مکان

بسیاری از عناصر تصویری می‌توانند به زمان یا مکان خاصی اشاره کنند. معماری شهری، نوع پوشش مردم، تابلوهای خیابانی یا حتی فناوری‌های موجود در تصویر می‌توانند سرنخ‌هایی درباره زمان و مکان ثبت عکس ارائه دهند.

برای مثال، عکس‌های تاریخی از ایران در دوره قاجار که توسط عکاسانی مانند لوئیجی پشه (Luigi Pesce) ثبت شده‌اند، از طریق معماری، لباس‌ها و فضای شهری اطلاعات ارزشمندی درباره آن دوره تاریخی در اختیار مخاطب قرار می‌دهند.

مسجدی به اسم مسجد ناصرالدین شاه

بخشی از محوطه تاریخی تخت جمشید

۳. سبک و امضای بصری هنرمند

در بسیاری از موارد، آثار یک عکاس دارای ویژگی‌های بصری مشخصی هستند که به نوعی امضای هنری او محسوب می‌شود. این ویژگی‌ها ممکن است در ترکیب‌بندی، نورپردازی، موضوع یا شیوه چاپ آثار دیده شوند.

برای مثال، انسل آدامز (Ansel Adams) به‌دلیل عکس‌های سیاه‌وسفید باشکوه از طبیعت آمریکا شناخته می‌شود. استفاده از کنتراست شدید و جزئیات دقیق در مناظر طبیعی باعث شده است آثار او حتی بدون ذکر نام نیز برای بسیاری از مخاطبان قابل تشخیص باشد.

منبع: https://www.aaronreedphotography.com/gallery/the-spirit-of-ansel-adams-black-white-nature-fine-art/?srsltid=AfmBOopqJG-p0h2ZY9cgf9QGL0QUpnFtzzBCotF5WCXIYQIFJMjitwK4

منبع: https://www.nationalgeographic.com/photography/article/a-day-to-remember-in-the-ansel-adams-wilderness

۴. رنگ به‌عنوان عنصر نشانه‌ای

رنگ نیز می‌تواند نقش مهمی در انتقال معنا داشته باشد. در برخی آثار، رنگ نه‌تنها یک عنصر زیبایی‌شناختی بلکه بخشی از روایت تصویر است.

یکی از نمونه‌های مهم در این زمینه آثار سائول لایتر (Saul Leiter) عکاس آمریکایی است که در دهه‌های میانی قرن بیستم با استفاده شاعرانه از رنگ در عکاسی خیابانی شناخته شد. در بسیاری از تصاویر او، رنگ‌ها به شکل لایه‌های بصری عمل می‌کنند و فضای احساسی خاصی در تصویر ایجاد می‌کنند.

سائول لایتر. برف، ۱۹۶۰

سائول لایتر. راه نرو،۱۵۲. منبع: https://photofilmaras.ir

نتیجه‌گیری

نشانه‌شناسی به ما کمک می‌کند تا عکاسی را تنها به‌عنوان ثبت یک لحظه نبینیم، بلکه آن را به‌عنوان نظامی از نشانه‌ها و معناها درک کنیم. هر عکس مجموعه‌ای از عناصر بصری را در خود دارد که می‌توانند به زمان، مکان، فرهنگ، هویت سوژه یا سبک هنرمند اشاره کنند.

برای عکاسان، آگاهی از نشانه‌ها می‌تواند به خلق تصاویر معنادارتر کمک کند؛ و برای مخاطبان، شناخت این نشانه‌ها امکان خوانش عمیق‌تر تصویر را فراهم می‌سازد. در نتیجه، نشانه‌شناسی یکی از ابزارهای مهم در تحلیل و فهم عکاسی در جهان معاصر به شمار می‌آید.

منابع

Barthes, Roland (1977). Image, Music, Text. London: Fontana Press.

Barthes, Roland (1981). Camera Lucida: Reflections on Photography.

Chandler, Daniel (2007). Semiotics: The Basics. Routledge.

Elkins, James (2008). Visual Literacy. Routledge.

Sontag, Susan (1977). On Photography.

نویسنده: احد یثربی