کتاب «خیال‌پردازان عکاسی»
نوشته: دکتر ماری وارنر مارین
ترجمه: دکتر مهدی نوری مقدم
ناشر: انتشارات چاو، 1403، تهران
کتاب «خیال‌پردازان عکاسی» به قلم خانم «ماری وارنر مارین» مورخ و نویسنده، استاد تمام دانشگاه سیراکیوز نیویورک و ترجمه‌ی دکتر مهدی نوری مقدم، محقق، نویسنده، مترجم و استاد دانشگاه که توسط «انتشارات چاو» در سال 1403 در تهران به چاپ رسیده است، یکی از آثار برجسته و مرجع در حوزه‌ی شناخت تاریخ، تحولات و زیست حرفه‌ای تاثیرگذارترین چهره‌های جهان عکاسی به شمار می‌رود. این اثر دلسوزانه و علمی، با نگاهی همه‌جانبه به زندگی و اندیشه‌ی هفتادوپنج عکاس جریان‌ساز، تلاش می‌کند تا کلیشه‌های رایج درباره‌ی هنرمندان را به چالش بکشد و سازوکار درونی خلاقیت بصری را برملا سازد.
در اینجا به تحلیل و بررسی این کتاب و معرفی آن به استادان، دانشجویان، هنرجویان و علاقه‌مندان به عکاسی می‌پردازیم.
۱. درآمدی بر ضرورت زیست‌نگاری عکاسان و شکستن اسطوره‌ی برج عاج
در روند تحلیل و ارزیابی یک اثر هنری، عوامل متعددی نقش ایفا می‌کنند، اما بی‌تردید هنرمند به‌عنوان هسته‌ی اصلی این فرآیند شناخته می‌شود. نحوه‌ی درک هنرمند از واقعیت، ساختار شخصیت، پیش‌زمینه‌های فکری، نظام اعتقادی و در نهایت تکنیکی که برای تجسم بخشیدن به واقعیت برمی‌گزیند، همگی به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم در پیدایش اثر دخیل هستند. ازاین‌رو، حذف هر یک از این متغیرها در مسیر نقد و کالبدشکافی تصویر، ما را از درک حقیقت آفرینش هنری دور می‌سازد. عکاس با اتکا به تجربه‌های زیسته یا نیروی تخیل خود، کادری را ثبت می‌کند که یا بازتاب عینی آن تجربه‌هاست و یا تجسم عینی آن تخیل. این مسیر پرفرازونشیب و آمیخته با موانع، زندگی شخص عکاس را به‌کلی تحت تأثیر قرار می‌دهد و زیست او را از انسان‌های عادی متمایز می‌سازد.
همین تفاوت‌های ساختاری در سبک زندگی و نگاه به جهان سبب شده است که در طول تاریخ، برخی منتقدان یا توده‌ی مردم، هنرمندان را افرادی تافته‌ی جدا بافته یا برج عاج نشین قلمداد کنند. کتاب «خیال‌پردازان عکاسی» دقیقاً برخلاف این تصور گام برمی‌دارد. بر مبنای تحلیل‌های کتاب، عکاسان نه‌تنها منزوی نیستند، بلکه به شکلی عمیق در بطن جامعه زیست می‌کنند و از آرزوها، باورها، رنج‌ها و زخم‌های مردم باخبر هستند. نگارش و مطالعه‌ی زندگی شخصی و هنری عکاسان، این امکان را فراهم می‌آورد تا مخاطبان با حقیقت زیست هنرمندانه آشنا شده و پیوند نزدیک‌تری با آن‌ها برقرار کنند. علاوه بر این، شناخت فراز و نشیب‌ها، شکست‌ها و پیروزی‌های عکاسان بزرگ، به علاقه‌مندان و فعالان این حوزه یاری می‌رساند تا توانایی‌های خود را محک زده و آگاهانه‌تر در این مسیر قدم بردارند.
۲. واکاوی دیدگاه مترجم؛ از گستردگی افق دید تا نقد یک غیاب بزرگ
کتاب «خیال‌پردازان عکاسی» دومین کتاب خانم دکتر ماری وارنر مارین است که دکتر مهدی نوری مقدم آن را پس از کتاب دیگر خانم مارین یعنی «صد مفهومی که عکاسی را تغییر داد» به فارسی ترجمه کرده و انتشارات فخیم و تخصصی «چاو» به مدیریت «دکتر محمدرضا ذولفقاری» آن را به زیور طبع آراسته است. وجه تمایز این اثر نسبت به نمونه‌های مشابه، نوع نگاه آزاد، علمی و دور از داوری‌های سلیقه‌ای نویسنده به آثار و احوال عکاسان است. طیف بررسی‌شده در این کتاب چنان وسیع است که از یک سو پیشگامان کلاسیک عکاسی نظیر اوژن اتژه و آلفرد استایگلیتز را در بر می‌گیرد و از سوی دیگر به چهره‌های معاصری همچون سانتو موفوکنگ و لیو ژنگ می‌پردازد. این تنوع آشکار نشان‌دهنده‌ی گستردگی دید نویسنده نسبت به نحله‌ها و رویکردهای گوناگون عکاسی است؛ به‌طوری‌که هم به عکاسان پرآوازه پرداخته شده و هم عکاسانی معرفی شده‌اند که به شیوه‌ای کاملاً شخصی و مستقل از جریان‌های اصلی دست به ذوق آزمایی زده‌اند.
با این حال، مترجم کتاب در مقدمه‌ی خود دست بر یک نکته‌ی انتقادی و بسیار کلیدی می‌گذارد که ذهن هر خواننده‌ی ایرانی را به خود مشغول می‌سازد: جای خالی عکاسان برجسته‌ی ایران در میان این هفتادوپنج چهره‌ی جهانی. ماری وارنر مارین به‌عنوان استاد تمام دانشگاه سیراکوز آمریکا، در حالی از نام و دستاوردهای عکاسان تأثیرگذار ایرانی چشم‌پوشی کرده که هنر عکاسی در ایران، به‌ویژه در پنج دهه‌ی گذشته، آثاری خلق کرده که تحسین منتقدین غربی را برانگیخته است. عکاسانی چون عباس عطار، کاوه گلستان، آلفرد یعقوب زاده، علی فریدونی، بهمن جلالی، سعید جان بزرگی و سعید صادقی و دیگر عکاسان نامدار ایرانی گوی سبقت را از بسیاری از هم‌پیشگان غیر ایرانی خود ربوده‌اند. نویسنده بدون ارائه‌ی هیچ توضیحی، از ذکر نام و شرح ویژگی‌های آثار این بزرگان خودداری کرده، اما شرح‌حال عکاسانی کمتر شناخته‌شده از دیگر نقاط آسیا و آفریقا را در کتاب خود گنجانده است. باوجوداین نقد ساختاری به متن اصلی، غنا و وسعت مطالب ارائه‌شده سبب می‌شود که این ترجمه‌ی این کتاب به‌سرعت جایگاهی معتبر به‌عنوان یک منبع مرجع دانشگاهی در ایران و کشورهای فارسی‌زبان بیابد.
۳. تبیین مفهوم خیال‌پردازی؛ وام‌گیری زیرکانه و جریان بینارسانه‌ای
نویسنده‌ی کتاب مفهوم «خیال‌پرداز» یا همان رؤیابین را در بستری پیچیده تعریف می‌کند. افکار و عکس‌های عکاسان حاضر در این کتاب نه‌تنها بر شیوه‌ی هنرآفرینی هم‌صنفان خود، بلکه بر ادراک مردم عادی نیز تاثیری عمیق به‌جا گذاشته است. برخی از این عکس‌ها به نشانه‌ها و شمایل‌های فرهنگی ماندگاری در حافظه‌ی جمعی ملل تبدیل شده‌اند. عکاسان با آزمودن سبک‌های اجرایی متنوع، به ظرفیت بیانی این رسانه افزوده و مرزهای آن را گسترش داده‌اند. عکاسی به دلیل کیفیت تصویری خود، گستردگی بی‌نظیری را به هر کسی که در صدد تغییر بنیان‌های آن است، هدیه می‌دهد. این تنوع اجرایی، مشوق اصلی جریان یافتن ایده‌ها و انطباق آن‌ها از یک ژانر به ژانر دیگر است. به‌عنوان نمونه، عکاسان مد و مطبوعات همواره به موتیف‌ها و نقوش بصری عکاسی هنری واکنش نشان داده‌اند؛ همان نقوشی که پیش از آن، عینیت و بی‌طرفی عکس‌های روزنامه‌ای را به چالش کشیده بودند.
به باور مارین، عکاسانی که در دنیای هنر به‌عنوان چهره‌های خیال‌پرداز و رؤیاگرا شناخته می‌شوند، تمرکز خود را بر بهره‌گیری از منابع متنوع، روانی بیان و ایجاد دگرگونی استوار می‌سازند. این عکاسان نه‌تنها هنرمندانی خلاق، بلکه وام‌گیرندگانی بسیار زیرک و دانا هستند. ابداعات هنری آن‌ها ریشه در طیف وسیعی از تجربه‌های بصری هنرهای دیگر مانند نقاشی و طراحی گرافیک دارد. افزون بر این، آن‌ها به شکلی هوشمندانه از رهیافت‌های تبلیغات، ژورنالیسم و علوم اجتماعی بهره برده و گاه در این رشته‌ها هضم شده‌اند. برای مثال، عکس‌های تکان‌دهنده‌ی لوئیس هاین از کودکان کار که از نخستین نمونه‌های عکاسی مستند به شمار می‌روند، کاملاً متأثر از مطالعات جامعه‌شناختی در خصوص زندگی شهری و اصلاحات اقتصادی عصر خود بود. این تصاویر به نوبه‌ی خود، پدیده‌ی استناد و مستندسازی را در علوم اجتماعی تکامل بخشیدند.
۴. کالبدشکافی فرآیند نوآوری؛ نفی الهام تصادفی و پیوند با فناوری
برخلاف تصور عامیانه که ابداع را به مکاشفات ناگهانی، مضحک و کارتون‌گونه (مانند سقوط سیب بر سر نیوتن) نسبت می‌دهد، عکاسان نوآور افرادی آگاه به مسیر و متکی بر نظرات و ایده‌های مداوم خود بوده‌اند. آن‌ها نیازی به محرک‌های تصادفی برای خلق اثر نداشته‌اند. با این حال، دغدغه‌ی اصلی بسیاری از این هنرمندان، تحقق همان مفهومی بود که پرسی بیش شلی، شاعر نامدار انگلیسی، آن را «شگفت‌زدگی از نشئه‌ی زندگی روزمره» می‌نامید؛ یعنی زدودن غبار عادت از روی پدیده‌های پیرامون. گونه‌های متعدد عکاسی، افق‌های جدیدی را برای بازخوانی و مشاهده‌ی اشیاء گشوده‌اند. برای نمونه، بیل برانت تأکید داشت که مخاطبان با تماشای آثار وی، تجربه‌ای شهودی و سرشار از شگفت‌زدگی را از سر بگذرانند.
برای دسته‌ای دیگر، این نگاه احساس‌برانگیز و مفرح در دل تجربه‌های آزاد و نامتعارف شکل می‌گرفت. مَن ری از انجام دادن امور به شیوه‌های خلاف عرف یا حتی به‌ظاهر اشتباه لذت می‌برد؛ او اشیاء را بدون واسطه‌ی دوربین روی کاغذ حساس عکاسی قرار می‌داد تا تصاویری مبهم، انتزاعی و سرشار از احساس خلق کند. ماریو جاکوملی نیز با ایجاد تضاد شدید میان سطوح سفید درخشان و سیاهی‌های اشباع‌شده، برخلاف گرایش عمومی عکاسان زمانه‌ی خود که تولید پرده‌های متنوع خاکستری را نشانه‌ی موفقیت تکنیکی می‌دانستند، عصیان کرد.
نکته‌ی اساسی اینجاست که این پیشگامان، همواره آشنایی کاملی با تکنیک و فناوری عکاسی داشتند. انتقال بزرگ عکاسی از ساحت آنالوگ (ظهور فیلم در تاریک‌خانه‌های شیمیایی) به ساحت دیجیتال (استفاده از نرم‌افزارها) نتوانست گرایش‌های اصیل هنری نظیر جستجوی تنوع خاکستری‌ها یا ایجاد کنتراست‌های تعمدی را نابود کند. عکاسان، از نخستین کسانی که کامپیوتر را در عکس‌سازی به کار گرفتند تا هنرمندان امروز، از ابزار دیجیتال برای آزمودن ماندگاری ساختارهای فرهنگی درست و غلط بهره می‌برند.
علاوه بر این، عکاسان استثنایی همواره الهام خود را از ورای هنرهای تصویری جستجو کرده‌اند. آنسل آدامز که یک پیانیست ماهر بود، نظم و انضباط حاکم بر موسیقی را وارد ساختار عکاسی خود کرد. واکر ایوانس نیز مهارت خود را در خلق اشارات و استعارات تصویری، مدیون علاقه‌ی دائم و همیشگی‌اش به ادبیات و به‌ویژه شعر می‌دانست.
۵. تحلیل روابط بینامتنی و چندصدایی در جهان عکاسی
مفهوم خیال‌پردازی عکاسانه زمانی پیچیده‌تر می‌شود که دریابیم این فرآیند، شیوه‌های متعدد آموختن عکاسان از یکدیگر را نادیده نمی‌گیرد. وقتی گفته می‌شود لوئیس هاین تحت تأثیر آلفرد استیگلیتز بوده است، به این معنا نیست که او اصول زیبایی‌شناسی خود را از عکس‌های استیگلیتز الگوبرداری کرده است؛ چرا که آثار این دو از نظر بصری کاملاً متفاوتند. تاثیرپذیری هاین در واقع ناشی از تحسین تعهد و التزام شدید استیگلیتز به رسانه‌ی عکاسی بود که سبب شد هاین نیز خود را به همان میزان وقف کار کند.
در نمونه‌ای دیگر، مشخص نیست که دیکی چپل جذب شهرت پرزرق‌وبرق مارگاریت بورک وایت شده بود یا شیفته‌ی ترکیب‌بندی‌ها و سوژه‌های او. با این حال در دهه‌ی 1980، فمینیست‌ها بر روی صبر و شکیبایی چپل متمرکز شدند و سهم او را در این جنبش برای نسل‌های بعدی برجسته ساختند.
همچنین، با وجود آن که خیل عظیمی از عکاسان ادعا می‌کردند تحت تأثیر نظریه‌ی «لحظه قطعی» هانری کارتیه برسون هستند، خود را به قوانین سخت‌گیرانه‌ی او نظیر عکاسی صرفاً سیاه‌وسفید یا اجتناب از برش (کراپ کردن) عکس محدود نکردند. آن‌ها در عوض، فلسفه‌ی نگاه کارتیه برسون را با شیوه‌ی شخصی خود سازگار ساختند. بر اساس این دیدگاه، عکس‌ها از درون تجربیات زنده‌ی انسانی برمی‌آیند و عکاس باید در عمق اشیاء و پدیده‌ها قرار گیرد تا هر لحظه آمادگی اعتراف به تولّد و جوشش یک تصویر را داشته باشد.
- عکاس در مقام هستی‌شناس و گسترش مرزهای ادراک بشر
کتاب «خیال‌پردازان عکاسی» با عبور از الگوهای سنتی و تاریخ‌نگاری‌های خطی، با فراز و نشیب‌های زندگی و آثار عکاسان به‌عنوان یک خیال‌پرداز برخورد می‌کند، نه به‌عنوان یک پیامبر و فرستاده. این تفکیک مفهومی واجد یک معنای عمیق معرفت‌شناختی است؛ نویسنده عکاس نوآور را نه موجودی فرازمینی و جداافتاده از جامعه، بلکه عاملی پویا و تجربه‌گر می‌داند که از دل مناسبات اجتماعی، فرهنگی و حتی تکنولوژیک عصر خود برمی‌خیزد. ایده‌ها و عکس‌های چنین هنرمندانی، در عین حالی که ویژگی‌ها و ظرفیت‌های ساختاری رسانه‌ی عکاسی را به رخ می‌کشند، به شکلی بنیادین دامنه‌ی ادراکات، فهم و جهان‌بینی انسانی را گسترش می‌دهند. این اثر به ما می‌آموزد که هر فریم عکس، فراتر از یک ثبت مکانیکی، ساحت تلاقی تاریخ، روان‌شناسی و نشانه‌های پنهان است.
ترجمه‌ی منسجم و کالبدشکافی دقیق مفاهیم توسط دکتر مهدی نوری مقدم، در کنار همت «انتشارات چاو» در انتشار خوب و کیفی این اثر، فراتر از یک کتاب بیوگرافی ساده، کتابی تحلیلی، نظری و جریان‌ساز را به جامعه‌ی فرهنگی ایران هدیه داده است. این اثر با به چالش کشیدن جای خالی عکاسان برجسته ایرانی، خود به محرکی برای پژوهش‌های بومی تبدیل می‌شود و این فرصت فکری را برای جامعه دانشگاهی فراهم می‌آورد تا با همان ابزارهای علمی و بی‌طرفانه، به بازخوانی تاریخ عکاسی معاصر ایران بپردازد.
در نهایت، کتاب «خیال‌پردازان عکاسی» به‌عنوان یک منبع مرجع و دست‌اول، ابزاری حیاتی برای ارتقای هوش بصری، تقویت تفکر انتقادی و غنا بخشی به پژوهش‌های دانشجویان، مدرسان و منتقدان هنر در ایران و دیگر کشورهای فارسی‌زبان خواهد بود که جایگاهی ماندگار را در کتابخانه‌ی تئوریک هنر به خود اختصاص می‌دهد.
برای خرید این کتاب می‌توانید به نشانی اینترنتی انتشارات چاو از طریق لینک زیر مراجعه کنید:
- نویسنده : تحریریه اتاق روشن پرس
Saturday, 24 October , 2026