بزرگداشت استاد کاوه فرزانه در فرهنگسرای ارسباران؛ تجلیل از عکاسی، اندیشه و میراث یک نگاه

به گزارش اتاق روشن پرس، آیین بزرگداشت زنده‌یاد استاد کاوه فرزانه روز جمعه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، به همت کانون عکاسی شفق و با همکاری جمعی از فعالان حوزه عکاسی در فرهنگسرای ارسباران برگزار شد.

این مراسم که به مناسبت گرامیداشت یاد و نام استاد کاوه فرزانه و هم‌زمان با روز جهانی عکاسی برگزار شد، میزبان جمعی از عکاسان، هنرمندان، استادان، پیشکسوتان و علاقه‌مندان هنر عکاسی بود.

در این آیین، محمد خدادادی مترجم‌زاده، افشین بختیار، سعید محمودی ازناوه، گوهر تاج کیانی و شاهدخت فرزانه حضور داشتند و درباره شخصیت، اندیشه، آثار، پژوهش‌ها و خاطرات خود از استاد کاوه فرزانه سخن گفتند.

برگزاری این مراسم با همت و همکاری امیر حسنی پارسا، محسن پروازی، ستاره مجتهد سلیمانی و مریم عبدالوهابی انجام شد. همچنین در بخش‌هایی از برنامه، کلیپ‌هایی از آثار، فعالیت‌ها و جهان تصویری استاد کاوه فرزانه که توسط کانون عکاسی شفق تهیه شده بود، برای حاضران به نمایش درآمد.

شاه دخت فرزانه؛ پدرم عکاسی را جریانی از «بودن» می‌دانست

نخستین سخنران این مراسم، شاه دخت فرزانه، دختر استاد کاوه فرزانه، بود که با تبریک روز جهانی عکاسی به حاضران و قدردانی از برگزارکنندگان مراسم، از شخصیت، جهان‌بینی و شیوه زیست پدرش سخن گفت.

او در بخشی از سخنان خود، با اشاره به گستره علایق و مطالعات استاد فرزانه، گفت که پدرش انسانی عاشق زندگی، معنا و آفرینش بود و از ریاضیات و فلسفه تا ادبیات، طبیعت و عکاسی، جهان را با نگاهی جست‌وجوگر و روشن می‌نگریست.

وی با اشاره به نگاه ویژه استاد فرزانه به هنر عکاسی، تأکید کرد که برای او، عکاسی تنها یک عمل فنی یا ثبت یک تصویر نبود، بلکه جریانی از بودن و تجربه جهان به شمار می‌رفت.

شاه دخت فرزانه در توصیف نگاه پدرش به رابطه میان عکاس و سوژه، گفت: از نگاه او تنها عکاس نبود که سوژه را برای ثبت تصویر انتخاب می‌کند؛ بلکه گویی سوژه نیز عکاس را برای دیده شدن و عکاسی کردن انتخاب می‌کند. عکاس با تأمل و نگاه کردن از زوایا و لحظات گوناگون، به درکی تازه از سوژه و امکان ابداع در تصویر می‌رسد.

او همچنین با اشاره به این نگاه، عکاسی را برای استاد فرزانه عرصه‌ای از عشق دانست؛ عشقی نه فقط به تصویر، بلکه به خود سوژه، زندگی و جهان پیرامون.

وی در ادامه با تأکید بر علاقه استاد فرزانه به فرهنگ و آموزش گفت که او همواره خود را در مسیر آموختن می‌دانست و با وجود جایگاه علمی و تجربی خود، بیش از هر چیز بر طریقت شاگردی و جست‌وجوی دائمی تأکید داشت.

شاه دخت فرزانه در پایان، با نقل بخش‌هایی از اندیشه‌های پدرش درباره مرگ، حقیقت و جاودانگی، گفت که از نگاه او، جاودانگی به معنای ماندن جسمانی نیست، بلکه در جاری شدن اندیشه در تاریخ و جهان و اثرگذاری بر روح زمان معنا پیدا می‌کند؛ اندیشه‌ای که می‌تواند از طریق هنر، فرهنگ و آثار انسانی در زمان امتداد یابد.

محمد خدادادی مترجم‌زاده؛ عکاسی را نمی‌توان تنها در ابزار و تکنیک خلاصه کرد

در ادامه مراسم، محمد خدادادی مترجم‌زاده ضمن ابراز احترام به خانواده استاد فرزانه و جامعه عکاسی، درباره مفهوم عکاسی، تاریخ عکاسی و ضرورت نگاه انتقادی به روایت‌های رایج این هنر سخن گفت.

او با اشاره به روز جهانی عکاسی و تاریخ شکل‌گیری نخستین تصاویر عکاسانه، تأکید کرد که امروز نمی‌توان عکاسی را تنها در یک تعریف محدود جای داد.

به گفته او، عکاسی را نمی‌توان صرفاً در ابزار، روش، آموزش، صنعت، فن یا حتی فلسفه خلاصه کرد؛ بلکه این هنر مجموعه‌ای از همه این عناصر است و شاید مهم‌ترین وجه مشترک آن، ذهن و نگاه انسان باشد؛ انسانی که از ابزار، فناوری و امکان‌های تصویری برای دیدن و بازنمایی جهان استفاده می‌کند.

وی همچنین با اشاره به تحولات فناوری و گسترش هوش مصنوعی، گفت که در جهان امروز، پرسش از چیستی عکاسی و نقش ذهن، نگاه و انسان در تولید تصویر، بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است.

خدادادی مترجم‌زاده در بخش دیگری از سخنان خود، یاد شماری از چهره‌های درگذشته جامعه عکاسی ایران را گرامی داشت و از جمله از فرهاد محمود عزیزی، استاد احیایی و مسعود امیرکویی یاد کرد.

او سپس بحث خود را به تاریخ عکاسی و تفاوت میان روایت خطی تاریخ و نگاه تحلیلی و تبارشناسانه معطوف کرد و گفت که نگاه تبارشناسانه و انتقادی می‌تواند به ما کمک کند رویدادها، آثار و جریان‌های تاریخ عکاسی را در ارتباطی پیچیده‌تر و دقیق‌تر بررسی کنیم.

از «دایانا» تا «نیکون»؛ نقد ابزارزدگی در آموزش عکاسی

یکی از محورهای مهم سخنان این پژوهشگر و مترجم حوزه عکاسی، مسئله ابزارزدگی در عکاسی بود.

او با اشاره به دوره گسترش دوربین‌های ۱۳۵ میلی‌متری و رونق تولید تجهیزات عکاسی در دهه‌های ۱۹۶۰، ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ میلادی، یادآور شد که در همان زمان، برخی دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی با وجود دسترسی به تجهیزات پیشرفته، از دانشجویان می‌خواستند با دوربین‌های ساده و حتی کم‌کیفیت، مانند دوربین «دایانا»، عکاسی کنند.

به گفته او، این رویکرد تلاشی برای کنترل وابستگی بیش از اندازه به ابزار و بازگرداندن توجه عکاس به دیدن، اندیشیدن و شکل‌گیری نگاه شخصی بود.

وی تأکید کرد که کیفیت فنی و پیشرفت تجهیزات، هرچند اهمیت دارد، اما نمی‌تواند جایگزین نگاه و تفکر عکاس شود و تاریخ عکاسی نیز نمونه‌های فراوانی از آثاری را در خود دارد که با ابزارهای ساده تولید شده‌اند، اما به دلیل نگاه و رویکرد خلاقانه عکاس، جایگاهی مهم در تاریخ این هنر یافته‌اند.

ضرورت بازخوانی تاریخ و عکس‌های مستند

خدادادی مترجم‌زاده در ادامه به نمونه‌هایی از تاریخ عکاسی مدرن و مستند اشاره کرد و درباره ضرورت بازخوانی روایت‌های تثبیت‌شده از عکس‌ها و جریان‌های عکاسی سخن گفت.

او با اشاره به تغییرات عکاسی در دهه‌های میانی قرن بیستم و شکل‌گیری رویکردهای تازه در عکاسی اجتماعی و خیابانی، تأکید کرد که آثار عکاسان را باید در نسبت با شرایط فرهنگی، اجتماعی، هنری و رسانه‌ای زمانه آنان مورد بررسی قرار داد.

وی همچنین با اشاره به تاریخ عکاسی مستند آمریکا، فعالیت‌های اداره حفاظت کشاورزی آمریکا یا FSA و مجموعه عکس‌هایی که از دوران رکود بزرگ در حافظه تاریخی جهان باقی مانده‌اند، بر ضرورت نگاه انتقادی به انتخاب، انتشار و بازنمایی تصاویر تأکید کرد.

به گفته او، تصویری که در تاریخ عکاسی به عنوان نماینده یک دوره یا یک بحران شناخته می‌شود، حاصل مجموعه‌ای از انتخاب‌هاست و نمی‌توان آن را همواره سندی کاملاً بی‌طرف و مستقل از زمینه‌های فرهنگی، سیاسی و رسانه‌ای تلقی کرد.

او با اشاره به مفهوم بازنمایی گزینشی در عکاسی مستند، گفت: عکس می‌تواند در زمینه‌های مختلف، معناهای متفاوتی پیدا کند و شیوه ارائه، انتخاب، برش، انتشار و تفسیر آن در شکل‌گیری معنای تصویر مؤثر است.

خدادادی مترجم‌زاده در پایان سخنان خود تأکید کرد که یکی از مهم‌ترین دستاوردهای گردهمایی‌هایی از این دست، می‌تواند ایجاد فرصتی برای تعمق درباره جایگاه فردی و جمعی عکاسان باشد؛ اینکه هر یک از فعالان این حوزه، در جایگاه خود چه نقشی در توسعه، آموزش، پژوهش و اعتلای هنر عکاسی دارند.

سعید محمودی ازناوه؛ کاوه فرزانه را نمی‌توان تنها با فهرست آثارش معرفی کرد

در ادامه این آیین، سعید محمودی ازناوه در سخنانی درباره شخصیت، دغدغه‌های فرهنگی و فعالیت‌های پژوهشی استاد کاوه فرزانه گفت که سخن گفتن درباره او آسان نیست؛ زیرا برخی انسان‌ها را نمی‌توان تنها با عنوان شغلی، سوابق حرفه‌ای یا فهرست آثار معرفی کرد.

او گفت شخصیت چنین افرادی در شیوه رفتار، نگاه، روابط انسانی و تأثیری که بر اطرافیان خود می‌گذارند، معنا پیدا می‌کند.

محمودی ازناوه، کاوه فرزانه را انسانی متواضع، کم‌گو و گزیده‌گو توصیف کرد و گفت که با وجود دانش، تجربه و مطالعات گسترده، هرگز اهل خودنمایی و برتری‌جویی نبود.

وی افزود: شاید همین ویژگی شخصیتی با نگاه او به عکاسی نیز ارتباط داشت؛ اینکه عکاس گاهی باید کمتر سخن بگوید و بیشتر ببیند و اجازه دهد تصویر، خود سخن بگوید.

او با مرور خاطراتی از دیدارها و گفت‌وگوهای خود با استاد فرزانه گفت که برای او، پشت هر تصویر خوب تنها تکنیک و ابزار قرار ندارد، بلکه تجربه، مشاهده، شناخت و شیوه نگاه کردن نیز در شکل‌گیری عکس نقش دارند.

دغدغه ثبت تاریخ شفاهی عکاسی ایران

محمودی ازناوه یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های سال‌های پایانی زندگی استاد کاوه فرزانه را ثبت تاریخ شفاهی عکاسی ایران دانست.

به گفته او، استاد فرزانه به‌خوبی آگاه بود که بخش مهمی از تاریخ عکاسی در خاطرات، تجربه‌ها و روایت‌های استادان و پیشکسوتانی نهفته است که شاهد شکل‌گیری و تحول جریان‌های عکاسی در ایران بوده‌اند.

وی گفت: اگر این خاطرات ثبت نشوند، با از دست رفتن راویان، بخشی از حافظه فرهنگی و تاریخی عکاسی ایران نیز از میان خواهد رفت.

او افزود که استاد فرزانه تنها به ثبت نام‌ها و تاریخ‌ها علاقه نداشت، بلکه در گفت‌وگوهای خود به دنبال پرسش‌هایی عمیق‌تر درباره چیستی عکس، چگونگی شکل‌گیری نگاه عکاس و تحول اندیشه و دیدن در طول زمان بود.

محمودی ازناوه همچنین به فعالیت‌های استاد فرزانه در حوزه عکس‌های تاریخی، گردآوری منابع تخصصی و پیگیری آثار تصویری ایران در آرشیوها، مجموعه‌های شخصی و کتابخانه‌های تخصصی خارج از کشور اشاره کرد.

به گفته او، کاوه فرزانه در دو دوره عضو هیئت‌مدیره انجمن عکاسی میراث فرهنگی ایران بود و در حوزه حفظ و مطالعه میراث تصویری فعالیت داشت. او همچنین به عنوان عضو شورای عکس وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری انتخاب شده بود.

عکس تاریخی؛ سندی از جامعه، فرهنگ و حافظه یک سرزمین

این سخنران با اشاره به نگاه استاد فرزانه به عکس تاریخی گفت که برای او، یک تصویر قدیمی صرفاً عکسی متعلق به گذشته نبود؛ هر تصویر می‌توانست سندی از یک دوره، جامعه، فرهنگ و بخشی از تاریخ این سرزمین باشد.

او یکی از ویژگی‌های برجسته استاد فرزانه را این دانست که با وجود کم‌گویی درباره خود، دغدغه ثبت صدا و روایت دیگران را داشت و می‌کوشید خاطرات و تجربه‌های نسل‌های پیشین عکاسی ایران را برای آیندگان حفظ کند.

محمودی ازناوه همچنین به نقش استاد فرزانه در آموزش اشاره کرد و گفت: معلم واقعی تنها انتقال‌دهنده دانش و تکنیک نیست؛ بلکه به شاگردان خود می‌آموزد چگونه ببینند، چگونه پرسش کنند، چگونه درباره تصویر فکر کنند و چگونه مسیر شخصی خود را در هنر پیدا کنند.

او در پایان سخنان خود ضمن قدردانی از خانواده استاد فرزانه برای حفظ، سامان‌دهی و تلاش جهت انتشار آثار و پژوهش‌های او، تأکید کرد که ادامه دادن راهی که این پژوهشگر برای حفظ حافظه عکاسی ایران آغاز کرده بود، می‌تواند بهترین شکل بزرگداشت او باشد.

گوهر تاج کیانی؛ او پیش از آموزش عکاسی، انسانیت و اخلاق را می‌آموخت

گوهر تاج کیانی، از عکاسان همکار استاد فرزانه در انجمن عکاسی نگاه، دیگر سخنران این مراسم بود که در آغاز سخنان خود، شعری از سهراب سپهری را به یاد این هنرمند فقید قرائت کرد.

او با اشاره به هم‌زمانی این مراسم با روز جهانی عکاسی، گفت که این روز فرصتی است برای گرامیداشت نوری، تصویر و لحظه‌هایی که به واسطه نگاه عکاس در حافظه زمان ثبت می‌شوند.

کیانی، استاد کاوه فرزانه را هنرمندی فرهیخته، شاعرمنش و صاحب نگاهی متفاوت به جهان عکاسی توصیف کرد و گفت که سخن گفتن درباره او دشوار است؛ زیرا گستره دانش و علایقش تنها به عکاسی محدود نمی‌شد و در حوزه‌هایی چون ادبیات، عرفان و فلسفه نیز مطالعات و دیدگاهی گسترده داشت.

وی از او به عنوان نمادی از بزرگ‌منشی، دانش، معرفت، فروتنی، گذشت، بی‌ریایی و بخشندگی یاد کرد و گفت که در محافل عکاسی، نام استاد فرزانه همواره با مهربانی و فروتنی همراه بود.

نگاه شاعرانه به طبیعت و جهان ماکرو

گوهر تاج کیانی در بخش دیگری از سخنان خود، به نگاه شاعرانه استاد فرزانه در عکاسی اشاره کرد و گفت این نگاه را می‌توان در آثار ماکرو و کلوزآپ‌های او از گل‌ها، حشرات، طبیعت و اتفاق‌های نوری مشاهده کرد.

به گفته وی، استاد فرزانه با دقت و تأمل به کوچک‌ترین عناصر طبیعت نگاه می‌کرد و از خلال این نگاه، جهان‌هایی را در تصویر آشکار می‌ساخت که ممکن بود در نگاه عادی دیده نشوند.

او گفت: فرزانه همواره در پی آموختن و آموزش بود و پیش از آنکه تنها تکنیک و رازهای نور را به شاگردان خود بیاموزد، از اخلاق، دوستی، انسانیت، معنویت و ادبیات سخن می‌گفت.

کیانی در توصیفی شاعرانه از شخصیت این عکاس گفت که گویی «دیافراگم قلبش برای جذب نور مهربانی گشوده بود».

وی همچنین به دانش مهندسی استاد فرزانه اشاره کرد و گفت که او دانش خود را تنها در مسیر فنی به کار نمی‌برد، بلکه از آن برای شناخت دقیق‌تر طبیعت و رسیدن به لایه‌های ظریف‌تر جهان پیرامون استفاده می‌کرد.

او از حضور استاد فرزانه در انجمن عکاسی نگاه و سفرهای عکاسی این مجموعه نیز یاد کرد و گفت که حضور او برای اعضای انجمن فرصتی ارزشمند برای بهره‌گیری از دانش، تجربه، نقد و نگاه عمیقش بود.

کیانی در پایان، ضمن قدردانی از خانواده استاد فرزانه، به‌ویژه همسر ایشان، برای تلاش در حفظ و انتشار آثار و کتاب‌های او، بر اهمیت تداوم مسیر معرفی میراث علمی و هنری این عکاس و پژوهشگر تأکید کرد.

افشین بختیار؛ چرا وقتی هنرمندان در کنار ما هستند، کمتر از آنان یاد می‌کنیم؟

بخش پایانی سخنرانی‌ها به افشین بختیار اختصاص داشت؛ سخنانی که با خاطرات فراوان و تأثر عمیق او از فقدان دوست و همراه دیرینه‌اش همراه بود.

بختیار که در طول مراسم تحت تأثیر سخنان خانواده و دوستان استاد فرزانه قرار گرفته بود، با اشاره به دوستی و همراهی چندین‌ساله خود با او، از خاطرات سفرها، عکاسی‌ها و تجربه‌های مشترکشان گفت.

او در بخشی از سخنان خود، با لحنی صمیمی و متأثر، پرسشی مهم را مطرح کرد: چرا گاهی زمانی که هنرمندان در میان ما هستند، آن‌گونه که باید قدر آنان را نمی‌دانیم و پس از رفتنشان به یاد بزرگی و تأثیرشان می‌افتیم؟

بختیار از حاضران خواست تا تا زمانی که دوستان، همکاران و استادانشان در کنار آنان هستند، قدر حضورشان را بدانند، از آنان یاد کنند و فرصت گفت‌وگو، دیدار و قدردانی را به آینده موکول نکنند.

خاطراتی از سفر، عکاسی و همراهی با کاوه فرزانه

او سپس از سفرهای متعدد خود با استاد فرزانه سخن گفت و خاطراتی از عکاسی در نقاط مختلف ایران را با حاضران در میان گذاشت.

بختیار به یکی از سفرهای خود به تخت جمشید برای تهیه عکس اشاره کرد و از دشواری‌هایی گفت که برای عکاسی و ثبت تصاویر مورد نظر با آن روبه‌رو شده بودند.

وی همچنین خاطراتی از سفر به ماهان کرمان و حضور استاد فرزانه در جمعی فرهنگی بیان کرد و گفت که او علاوه بر عکاسی، مطالعات گسترده‌ای در زمینه ادبیات و عرفان داشت و در موضوعاتی مانند مولانا و فرهنگ ایرانی، دانشی عمیق و قابل توجه داشت.

بختیار در ادامه، از یکی از سفرهای پرماجرای خود و کاوه فرزانه در کویر و کلوت‌های ایران یاد کرد و خاطره‌ای از مواجهه با شرایطی خطرناک در جریان عکاسی را برای حاضران روایت کرد.

این خاطرات تصویری دیگر از شخصیت استاد فرزانه را پیش روی حاضران قرار داد؛ انسانی که به گفته دوست و همراه قدیمی‌اش، بردبار، عاشق ایران، عاشق طبیعت و عاشق عکاسی بود و برای دیدن و ثبت جهان، دشواری‌های بسیاری را پذیرفته بود.

بزرگداشتی برای یک عکاس، پژوهشگر و جست‌وجوگر فرهنگ

آیین بزرگداشت استاد کاوه فرزانه در حالی به پایان رسید که سخنان حاضران، تصویری چندوجهی از شخصیت او ارائه می‌کرد؛ تصویری از یک عکاس که فعالیتش تنها به ثبت عکس محدود نبود.

کاوه فرزانه برای دوستان و همکارانش، پژوهشگری علاقه‌مند به تاریخ عکاسی، معلمی دغدغه‌مند، جست‌وجوگری در حوزه فرهنگ، ادبیات و فلسفه، علاقه‌مند به طبیعت و حافظه تصویری ایران و انسانی فروتن و کم‌گو بود که بیش از هر چیز، به دیدن و اندیشیدن اهمیت می‌داد.

پخش کلیپ‌هایی از آثار و فعالیت‌های او در بخش‌های مختلف مراسم نیز یادآور گستره فعالیت‌های این هنرمند و پژوهشگر در سال‌های حضورش در جامعه عکاسی بود.

برگزاری این مراسم در روزهای پس از روز جهانی عکاسی، علاوه بر گرامیداشت یاد استاد کاوه فرزانه، فرصتی برای طرح پرسش‌هایی مهم درباره آینده عکاسی ایران، ضرورت ثبت تاریخ شفاهی، حفظ آرشیوها و میراث تصویری، نقش پژوهش و آموزش و همچنین اهمیت نگاه انتقادی به تصویر و تاریخ عکاسی فراهم کرد.

شاید مهم‌ترین پیامی که از سخنان دوستان، خانواده و همکاران استاد فرزانه می‌توان دریافت، همان نکته‌ای باشد که در زندگی و مسیر حرفه‌ای او نیز دیده می‌شد: برای ماندگار شدن در حافظه تاریخ، باید دید، پرسید، جست‌وجو کرد و آنچه را ارزشمند است، برای آیندگان حفظ و روایت کرد.

یاد و نام استاد کاوه فرزانه گرامی و جاودان باد.

عکس ها از: محسن پروازی، رومینا لیاقت