دکتر افسانه کامران معتقد است هویت تهران فراتر از نمادهای معماری، در تکثرِ شهروندان و فضاهای زیسته نهفته است. او به عکاسان توصیه می‌کند از زیبایی‌شناسی صرف عبور کرده و بر مستندنگاری جزئیاتِ به‌ظاهر بی‌اهمیتِ شهر تمرکز کنند؛ چرا که تهران شهری است که هرگز متوقف نمی‌شود و عکس‌های امروز، اسنادِ هویتیِ فردای این شهر خواهند بود.
در حاشیه نشست «روایت هویت شهری تهران در آینه معماری و عکاسی»
متن مصاحبه با سخنران: افسانه کامران ( عضو هیات علمی دانشگاه خوارزمی )
از نگاه شما که در حوزه گرافیک هم فعالیت دارید، تهران چه ویژگی های بصری شاخصی دارد که می‌تواند هویت این شهر را شکل بدهد؟ عکاسی چگونه می‌تواند این ویژگی ها را بهتر نشان بدهد؟
در درجه اول به خاطر شهروندان متکثر و تنوع قومی و جمعیت شناختی که شهر تهران دارد، لایه های متفاوتی از تجربه زیسته را دارد که من فکر میکنم این خودش باعث می‌شود تا شهر یک قنایی در تصویر و تصویر پردازی یا بازنمایی داشته باشد؛ یعنی این شهروندان با ادراک بسیار متفاوت با زمینه های اجتماعی و فرهنگی متفاوت در تعامل با فضاهای شهری و در ساخت هویت شهری آن را غنی میکنند. امروزه اگر ما تکثر و تنوع را از ویژگی های مثبت بخواهیم ارزیابی کنیم، تهران خوشبختانه این تنوع و تکثر را دارد و این جمعیت متکثر در حال تعامل با فضاهای شهری هستند و شهر امکان تجربه و زندگی و بازنمایی را برایشان فراهم می‌کند. به غیر از نماد های شهری مانند: برج میلاد و برج آزادی و پل طبیعت و … که امروزه در تهران تصویر بازنمایی شده از شهر هستند، فضاهای فراغتی از دوره پهلوی تا به امروز شکل گرفته و تهران را به یک مجتمع و مرکزی برای انواع تجربه ها اعم از گالری ها، موزه ها، فضاهای فرهنگی، پارک ها تبدیل کرده است. در عین حال، تهران به خاطر آلودگی های زیست محیطی و بلندسازی که دارد، روز به روز آن محیط طبیعی خودش را از دست می‌دهد و شهروندان تهرانی به واسطه این محرومیت خیلی منتظر و مشتاق هستند که برای مثال اگر یک روز هوا ابری شد یا کوه دماوند از میدان منیریه دیده شد سریع آن را ثبت کنند و با دیگران به اشتراک بگذارند، آنقدر این محیط طبیعی و منظر طبیعی تهران برای ما به صورت استثنا و امر دور از دسترس است که همان لحظه تبدیل به تصویر می‌شود، از لحاظ تصویر سازی خوشبختی است چون امر روزمره محسوب نمیشود اما از منظر زیست محیطی جزو بدبختی‌ها است.
وقتی از روایت هویت شهری صحبت می‌کنیم منظورمان دقیقا چیست؟ اینکه یک عکس معماری چگونه می‌تواند فراتر از ثبت یک ساختمان، داستانی درباره شهر تعریف کند؟
حقیقت این است که ما نمی‌توانیم همه‌ی بار هویت شهری را روی تصویر بگذاریم، تصویر می‌تواند فقط یک بعد از ابعاد هویت شهری را بسازد. برای مثال ما چه به صورت شهروند و چه به صورت گردشگر قبل از اینکه با یک شهری مواجه شویم، ممکن است تصاویری از این شهر دیده باشیم. شاید ما اصلا پایمان را در آن شهر نگذاشته باشیم اما به واسطه نماد ها یا کارت پستال ها یا عکس هایی که در شبکه های اجتماعی منتشر شده است، با شهر آشنا شویم. در این مواقع یک تصویری از شهر ساخته می‌شود که بخشی از آن چیزی است که من درباره آن شهر میتوانم تخیل کنم. اما ما نمی‌توانیم کل هویت شهر را بر دوش تصویر بگذاریم. در آن شهر اگر فضاهای شهری به صورت عادلانه برای همه اقشار جامعه با توجه به سن های مختلف و شرایطی که دارند توضیح مناسبی نداشته باشد، آن عکس فقط در حد یک تصویر می‌ماند و هیچ نقشی در هویت نخواهد داشت.
به عنوان استاد دانشگاه به دانشجویان گرافیک و عکاسی چه توصیه ای دارید تا هنگام عکاسی از تهران نگاه پژوهشی و تحلیلی داشته باشند و فقط به زیبایی ظاهری تصویر اکتفا نکنند؟
من یک پروژه شهر و تهران چند سال پشت سر هم به دانشجویانم داده بودم که در آن شهر را به یک تکه هایی تقسیم میکردم و برای مثال یکی از دانشجویان دروازه های شهر را عکاسی میکرد و یک دیگر جوب ها را عکاسی میکرد و دیگری دیوار های شهر را عکاسی میکرد. آن پروژه را در سایت انسان شناسی فرهنگ با عنوان تهران تکه تکه شده به اشتراک گذاشتم. این پروژه برای 15 سال پیش بوده است و از آن زمان خیلی فاصله گرفته شده است. فارغ از این که این عکس ها ارزش هنری داشته باشد یا خیر، نگاه میکنم و میبینم مستند نگاریشان خیلی ارزشمند بوده است؛ بنابراین فکر میکنم آن چیزی که امروز به نظر بی معنا یا فاقد عناصر زیبایی شناختی یا فاقد ارزش هنری دیده می‌شود، می‌تواند در آینده واجد اطلاعاتی از شهر باشد که از آن فاصله گرفته شده یا نابود شده است، آن هم شهری مثل تهران که همواره در حال شکل گرفتن است و هیچ لحظه قطعی در آن وجود ندارد و ممکن است هر لحظه ای که از آن عکاسی میکنید با لحظه بعدش متفاوت باشد، بنابراین می‌توان گفت حتی آن عکس هایی که با تلفن همراه از لوکیشن های مختلف گرفته می‌شود، بعد ها میتواند اطلاعات زیادی را ارائه دهد. این اطلاعات می‌تواند اجتماعی و تاریخی و حتی سیاسی باشند.
متن و عکس: آرمان روشن