گفتاری در باب عکاسی و مرزهای هنر؛ از «تخنه» تا جایگاه عکاسی در هنر معاصر

گفتاری در باب عکاسی و مرزهای هنر

سید محمود مطهر

بخش نخست

مقدمه

چند سال پیش در درسی به نام آشنایی با رشته های هنری معاصر در واحد جهاد دانشگاهی تهران یک،متوجه شدم که این درس برای تمام دانشجویان زیرمجموعه ی هنر از جمله عکاسی مفید است .اما به دلیل عمومی بودن درس، دانشجویان از آن استقبال نمی کنند. لذا  تصمیم گرفتم با یک بازنگری در شرح درس آن، محتویات درس را طوری ارائه دهم تا هم برای دانشجویان عکاسی و هم برای عموم علاقمندان هنرقابل فهم تر باشد.بنابراین درکانال وزین اتاق روشن این توفیق را پیدا کردم تا بطور خلاصه ازرشته های مذکور شرحی آسان را بیاورم تا پس از آن وارد  توضیح سبک هایی شوم که هنوز هم که هست تکلیفشان با عکاسی روشن نیست.به عبارتی دیگرسبک های عکاسی که در کشورمان فهمیده یا  تدریس شده است با پرسش ها و چالش های جدی روبرو است.از جمله تفاوت ژانر و سبک در عکاسی. منابع این سلسله مقالات هم بیشتر خارجی خواهند بود.چنانچه ایشان  در تاریخ هنرخود، توضیح گر بیشتر ژانر ها و سبک های متنوع هنر بوده اند.آیا ما می توانیم برای توضیح سبک ها و ژانر در عکاسی از هنرهای تجسمی به ویژه نقاشی مطالبی را وام بگیریم یا راهمان را جدا کنیم و با توجه به ویژگی های ثبت نور در عکاسی ، سبک های هنری خاص عکاسی را با آن تبیین کنیم؟!

چه بسا با بهره گیری ازابزار و تکنیک ها در دانش امروز، طرحی نو در افکنیم . شاید بتوانیم با استفاده از آن ها بربومی بودن عکس های خود صحه بگذاریم.

—————————–

هنرچیست؟

دانشنامه ی ویکی پدیا در باب تعریف کلی هنر چنین آورده است:(هنر مجموعه ای از آثار یا فرایندهای ساخت دست انسان است که برای اثر گذاری بر احساسات و هوش انسانی یا به منظور اتنقال یک مفهوم [ یا معنا] ، آفریده می شود و با خلاقیت انسان همراه است.همچنین هنر، توانایی و مهارت آفریدن زیبایی است که به شکلی نمادین ظهور می کند.)

این تعریف البته جای توضیح دارد که شاید با عبارتی دیگر و به طور خلاصه می شود گفت: به اثر و کاری که از تخیل انسان و  تصور او شکل یافته و با خلاقیت همراه است، (هنر) گویند.می بینیم که  در این تعریف سه ویژگی برای خلق اثر هنری تعیین شده است: انسان، دست و تخیل او، لذا تعریف آخر، بر پایه ی ذهنیت انسان به دست می آید. یعنی موجودی به نام انسان هست که با تخیل و تصور ذهنی خود،چیزی خلق می کند که زیباست و نام هنر به خود می گیرد.

خلق  هنر در یونان باستان به اصطلاح ، تخنه(TEKHNE) نامیده می شده که همان (TECHNIC) امروزین است . در آن عصر حتی  به پیشه وران هم اطلاق می شده که با استفاده از تکنیک هایی که در خلق آثار دستی بکار می بردند آن را هنر می پنداشتند. تاثیری که این تعریف بر لسان عربی گذاشته این بوده است که در زبان عربی امروز هنر به معنای فن و فنون به کار می رود و این یادگاری است از یونان باستان . با این همه، در عصر و ادبیات ابن عربی(عارف و فیلسوف مسلمان که تاثیر بسیاری بر تفکر مسلمانان بعد از خود داشته است) فن به معنای هنر نیست بلکه مفهوم صنعت را بر خود دارد و نه هنر به معنای غرب امروز.ابن عربی هنر را به معنای یونانی آن یعنی تخنه به کار می برد که دو ویژگی تعیین کننده دارد:۱-ساخته ی دست بشراست و ۲- زیبایی ،ابداع ،خلاقیت و هماهنگی دارد.

اما هنر در زبان  و فرهنگ هند باستان یعنی سانسکریت، (سونر) نام داشت که (سو) به معنی (خوب) و (نر) به معنی (انسان) به کار می رفت.ضمن تبادل فرهنگی در آن دوران، بعدها درایران باستان حرف (س) به (ه) تبدیل شده  که در زبان پهلوی و فارسی میانه (هونر یا هنر) نامیده شده است یعنی (انسان کامل و فرزانه).

در ادبیات ایران پس از اسلام؛ هنر معنای دیگری یافت.معانی يی چون تقوا،فضیلت،دانش،هوش و کمال.

وجوه مشترک آثار هنری به زعم تعاریف هنرمندان معاصر:

۱-تخیل و تصور

۲-احساس و نه منطق

۳-بار معنایی(تفسیرپذیری)

کلمه ی ( ART به زبان لاتین )امروزه معادل هنر به کار می رود.

در یونان باستان هنرهای هفت گانه ای که ارسطو قائل بود؛ شامل موسیقی،هنرهای تجسمی مثل طراحی و نقاشی،هنرهای دستی (صنایع دستی)،ادبیات،معماری،حرکات موزون (مثل رقص) و تئاتر بوده است که تا قرن ها پس از وی این تقسیم بندی کلاسیک رعایت می شد. ناگفته پیداست که (هنر- صنعتی) چون عکاسی دراین تقسیم بندی ها جایگاه منحصر به فرد و خاص خود[ ثبت آنی لحظات زندگی ] را اشغال نکرده است که محصول آن  به نام عکس شناخته می شود. می دانیم امروزه به مدد پیشرفت های عظیم در زندگی بشر و تنوع چشمگیر در انواع هنرهای مدرن  و نوظهور مثل عکاسی و سینما، نمایش های رادیوئی، پادکست ها وغیره فرهنگ دیداری  و شنیداری انسان تغییراتی بنیادین یافته که شاید تغییر تقسیمات متناسب با هنرهای هفتگانه توسط متخصصان و منتقدان هنر،در فرهنگ نامه های جهانی، بس ضروری می نماید مثلا واژه ای با عنوان هنرهای تصویری…

هنرهای سنتی

هنرها و صنایع ظریفه ای هستند که در طول سده های متمادی شکل خود را همزمان با ریشه ها  و سنت های بومی در جغرافیاهای متنوع در جهان حفظ کرده  و مراحل رشد خود را گذرانده یا می گذرانند.مانند شعر و ادبیات ،موسیقی ،هنرهای وابسته به معماری،نمایش های سنتی و آیینی،رودوزی های سنتی در پارچه و صنایع ظریف تزیینی با فلز و چوب.

در بخش بعدی نوشتار؛ تقسیم بندی کلی هنر و مفاهیمی چون ذهنیت و عینیت و زیبایی در هنر وسپس جایگاه عکاسی درقالب این مفاهیم توضیح داده خواهد شد.