به گزارش اتاق روشن پرس، آیین نکوداشت سیدجواد عقیلی نقاش قهوه‌خانه‌ای، در حالی برگزار شد که دغدغه اصلی او در سال‌های پایانی زندگی، یعنی آینده این هنر مردمی، در میان سخنان خانواده، دوستان و پژوهشگران فرهنگ و هنر بازتابی پررنگ داشت. سارا ساویزگاه در گزارش اختصاصی خود از این مراسم، روایت کرده است که چگونه دغدغه یک هنرمند، پس از خاموشی‌اش بلندتر از صدای قلم و رنگ‌هایش شنیده می‌شود.
سخنان همسر استاد؛ روایتی از زندگی مشترک با هنر
مراسم با سخنان شکوه‌الزمان پیرایش، همسر استاد سیدجواد عقیلی، آغاز شد. او که سال‌ها همراه و همدل این هنرمند بود، از زندگی مشترکشان و دلبستگی عقیلی به هنر و فرهنگ ایرانی سخن گفت. پیرایش با اشاره به سال‌هایی که خانه‌شان محل رفت‌وآمد هنرمندان، پژوهشگران و علاقه‌مندان نقاشی قهوه‌خانه‌ای بود، گفت: «همسرش هیچ‌گاه هنر را تنها در خلق اثر خلاصه نمی‌کرد؛ او خود را در برابر حفظ این میراث مسئول می‌دانست و بخش زیادی از زندگی‌اش را صرف شناسایی، گردآوری و نگهداری آثار هنرمندان این حوزه کرد.»
او از روحیه مهربان، صبور و مردم‌دار استاد عقیلی یاد کرد و گفت دغدغه اصلی او نه شهرت و نه موفقیت شخصی، بلکه ماندگاری هنری بود که آن را ریشه‌دار و برخاسته از فرهنگ مردم ایران می‌دانست. به گفته پیرایش، استاد تا واپسین روزهای زندگی نیز بیش از هر چیز نگران آینده نقاشی قهوه‌خانه‌ای و سرنوشت آثاری بود که سال‌ها با عشق و وسواس گرد آورده بود.
مسعود ناصری؛ عقیلی فراتر از یک نقاش
پس از او، مسعود ناصری، نقاش و کارشناس هنرهای تجسمی با مرور سال‌های آشنایی خود با استاد عقیلی، او را از جمله چهره‌هایی دانست که فراتر از فعالیت هنری، نقشی مؤثر در حفظ و معرفی نقاشی قهوه‌خانه‌ای ایفا کردند. ناصری در گفت‌وگو با خبرنگار، با اشاره به اینکه بسیاری از هنرمندان این عرصه امروز دیگر در میان ما نیستند، گفت: «سیدجواد عقیلی با شناخت دقیق از ارزش این آثار، تنها به خلق نقاشی بسنده نکرد و سال‌ها برای گردآوری، ثبت و حفظ آثار و خاطرات نقاشان قهوه‌خانه‌ای تلاش کرد. او معتقد بود اگر این تلاش‌ها انجام نمی‌شد، بخش مهمی از تاریخ شفاهی و تصویری این هنر به دست فراموشی سپرده می‌شد.»
وی همچنین به نقش استاد عقیلی در حمایت از هنرمندان و ایجاد پیوند میان نسل‌های مختلف نقاشان اشاره کرد و افزود: «او همواره تلاش داشت نگاه جامعه به نقاشی قهوه‌خانه‌ای از یک هنر صرفاً سنتی فراتر رود و جایگاه واقعی آن به عنوان بخشی از هویت فرهنگی ایران شناخته شود.»
سخنان سهیل محمودی؛ نقاشی قهوه‌خانه‌ای و شاهنامه
در ادامه مراسم، سهیل محمودی، شاعر و پژوهشگر، پشت تریبون قرار گرفت و سخنانش را با بیت آغازین شاهنامه فردوسی آغاز کرد. او با اشاره به دوستی دیرینه خود با استاد سیدجواد عقیلی و سیدمحمد مناجاتی، از دیدارهای صمیمانه‌ای گفت که در خانه استاد شکل می‌گرفت؛ خانه‌ای که به گفته او، سرشار از صفا، هنر و عشق به ایران بود.
محمودی با تشبیه هنر اصیل به قنات، گفت: «هنر واقعی آرام و بی‌هیاهو از دل فرهنگ یک ملت می‌جوشد؛ هنری که شاید هیچ‌گاه در پی شهرت، تشویق و تبلیغات نباشد، اما هویت یک سرزمین را زنده نگه می‌دارد. نقاشی قهوه‌خانه‌ای نیز از همین جنس است؛ هنری که از دل مردم برخاست و پیش از آنکه تصویرگری مدرن و رسانه‌های امروز شکل بگیرند، روایتگر شاهنامه، باورهای دینی و حماسه‌های ایرانی بود.»
او با اشاره به جایگاه شاهنامه در فرهنگ ایران تأکید کرد: «این اثر، مهم‌ترین متن هویت‌ساز ایرانیان است و نخستین کسانی که داستان‌های آن را برای مردم تصویر کردند، نقاشان قهوه‌خانه‌ای بودند؛ هنرمندانی که بی‌ادعا، بدون حمایت‌های رسمی و تنها با عشق به فرهنگ این سرزمین، قهرمانان شاهنامه را به حافظه بصری مردم سپردند.»
نمایش مستند؛ نگرانی استاد از آینده نقاشی قهوه‌خانه‌ای
پس از سخنان محمودی، مستندی از زندگی و فعالیت‌های استاد سیدجواد عقیلی برای حاضران به نمایش درآمد. در این مستند، استاد از سال‌های کودکی، علاقه‌اش به نقاشی، آشنایی با زنده‌یاد عباس بلوکی‌فر، فعالیت‌های پژوهشی و گردآوری آثار نقاشی قهوه‌خانه‌ای سخن گفت. تأثیرگذارترین بخش مستند، جایی بود که استاد از نگرانی خود نسبت به آینده نقاشی قهوه‌خانه‌ای سخن گفت؛ نگرانی از اینکه این هنر، با همه پیشینه و ظرفیت فرهنگی‌اش، به تدریج به حاشیه رانده شود و نسل‌های آینده ارتباط خود را با این بخش از هویت تصویری ایران از دست بدهند.
سیدعباس سجادی؛ نقدی بر بی‌توجهی به میراث فرهنگی
سیدعباس سجادی، شاعر و مدیر فرهنگی، با تسلیت درگذشت استاد عقیلی، از شخصیت او به عنوان هنرمندی یاد کرد که تا پایان عمر، روحیه‌ای جوان و سرشار از عشق به هنر داشت. او با اشاره به نظریه «جامعه کلنگی» دکتر محمدعلی همایون کاتوزیان، گفت: «یکی از مشکلات امروز جامعه، بی‌توجهی به دستاوردهای فرهنگی گذشته و تمایل به آغاز دوباره همه چیز از نقطه صفر است؛ نگاهی که سبب می‌شود میراث ارزشمند هنری و فرهنگی به‌تدریج فراموش شود.»
سجادی با انتقاد از کم‌توجهی به هنرهای اصیل ایرانی، تأکید کرد: «نقاشی قهوه‌خانه‌ای متعلق به گذشته نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی این سرزمین است و بی‌توجهی به آن، بی‌توجهی به تاریخ و حافظه جمعی ایرانیان خواهد بود.»
رونمایی از اثر استاد با حضور مرشد ورمزیار
در بخش پایانی آیین نکوداشت، از یکی از آثار استاد سیدجواد عقیلی با حضور مرشد ابوالفضل ورمزیار رونمایی شد. مرشد ورمزیار که سال‌ها در عرصه نقالی و شاهنامه‌خوانی فعالیت داشته است، در فضایی آمیخته با احترام و یاد استاد، پرده رونمایی را کنار زد؛ لحظه‌ای که برای بسیاری از حاضران، پیوند دوباره نقاشی قهوه‌خانه‌ای با روایت‌های شاهنامه و سنت نقالی را تداعی می‌کرد.
گفت‌وگو با نزدیکان؛ تصویری کامل از مردی که وقف هنر بود
در حاشیه مراسم، گفت‌وگوهای اختصاصی با نزدیکان، دوستان و شاگردان استاد، تصویری روشن‌تر از مردی ارائه داد که زندگی‌اش را وقف هنر کرده بود. مسعود ناصری تأکید کرد که نقش اصلی عقیلی در پژوهش، گردآوری آثار و حمایت از هنرمندان این حوزه بود. سهیل مسیبی، نقاش و پژوهشگر نقاشی قهوه‌خانه‌ای، استاد را از مهم‌ترین حامیان این هنر دانست و گفت: «در دهه هفتاد، دهه هشتاد و تا اواسط دهه نود، بخش زیادی از رویدادها، نمایشگاه‌ها و بزرگداشت‌های نقاشی قهوه‌خانه‌ای حاصل تلاش و زحمت ایشان بود.» محمدرضا محمدحسینی، نقاش و شاگرد استاد عباس بلوکی‌فر، نیز او را یکی از حامیان مهم نقاشی قهوه‌خانه‌ای دانست که با سفارش‌های متعدد و خرید آثار نقاشان، باعث رونق دوباره این هنر شد.
نویسنده و عکاس: سارا ساویز
- نویسنده : سارا ساویز
Wednesday, 14 October , 2026