گفت‌وگوی «اتاق روشن پرس» با زانیار بلوری، کیوریتور نمایشگاه «این صورت باقی»
برای شروع، درباره شکل‌گیری ایده نمایشگاه «این صورت باقی» و روند برگزاری آن توضیح دهید. این نمایشگاه چه زمانی شکل گرفت؟
زانیار بلوری:
ایده‌های اولیه نمایشگاه «این صورت باقی» از شهریور ۱۴۰۴ شکل گرفت. این نمایشگاه قرار بود در اواخر آذر یا اوایل دی سال گذشته برگزار شود، اما به دلیل شرایطی که در آن مقطع به وجود آمد، چند بار برگزاری آن به تعویق افتاد و حتی تا مرحله افتتاحیه نیز پیش رفت، اما در نهایت امکان برگزاری فراهم نشد.
در نهایت، این نمایشگاه در مرداد ۱۴۰۵ برگزار شد و هم‌زمانی آن با هفته‌ای که به‌عنوان روز جهانی عکاسی شناخته می‌شود، اتفاقی قابل توجه بود. برای ما این هم‌زمانی اهمیت داشت، زیرا موضوع اصلی نمایشگاه نیز تاریخ عکاسی و تحولات این رسانه است.
این نمایشگاه با کیوریتوری محمدرضا طهماسب پور، افسانه کامران و من شکل گرفته و تلاش کرده‌ایم روایتی متفاوت از بخشی از تاریخ عکاسی را بر اساس ظرفیت‌های موجود در گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران ارائه کنیم.
تمرکز نمایشگاه بر گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران
یکی از ویژگی‌های مهم نمایشگاه این است که آثار آن از گنجینه موزه انتخاب شده‌اند. دلیل این انتخاب چه بود؟
زانیار بلوری:
در این نمایشگاه تمرکز ما بر عکاسی جهان است و اثری از عکاسان ایرانی در این روایت نداریم. تمام آثاری که در نمایشگاه ارائه شده‌اند متعلق به گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران هستند و از مجموعه‌های خارج از موزه برای این نمایشگاه اثری دریافت نشده است.
طبیعتاً یکی از دلایل این تصمیم، دشواری‌های مربوط به مکاتبات و دریافت آثار از مجموعه‌های دیگر بود. بنابراین تصمیم گرفتیم بر ظرفیت خود گنجینه موزه تمرکز کنیم.
گنجینه عکاسی موزه در دهه ۱۹۷۰ و هم‌زمان با شکل‌گیری و توسعه مجموعه هنرهای معاصر خریداری شده است. در این مجموعه آثار بسیار ارزشمندی از تاریخ عکاسی وجود دارد، اما طبیعتاً تمام شاخه‌ها و دوره‌های تاریخ عکاسی را به شکل یکسان پوشش نمی‌دهد و نقاط خلأ مشخصی دارد.
برای مثال، روایت ما در این نمایشگاه تا حدود دهه ۱۹۷۰ ادامه پیدا می‌کند و آثاری از هنرمندانی مانند اد روشا و دیگر هنرمندان این دوره را دربرمی‌گیرد؛ اما از دهه ۱۹۸۰ به بعد، آثار بسیاری از عکاسان مهم جهان در گنجینه موزه وجود ندارد.
برای نمونه، می‌توان به عکاسانی مانند آندریاس گورسکی و جف وال اشاره کرد که آثارشان می‌توانست روایت تاریخ عکاسی را کامل‌تر کند، اما در حال حاضر در مجموعه موزه حضور ندارند.
امیدواریم در آینده گنجینه عکاسی موزه دوباره به‌روزرسانی شود و آثار نسل‌های بعدی عکاسان نیز به آن افزوده شود تا بتوانیم ادعا کنیم که مجموعه موزه، تاریخ ۲۰۰ ساله عکاسی را به شکلی جامع‌تر پوشش می‌دهد.
گنجینه‌ای با آثار کم‌نظیر در تاریخ عکاسی
با توجه به اینکه برخی آثار این مجموعه بسیار قدیمی هستند، مهم‌ترین ویژگی گنجینه عکاسی موزه را چه می‌دانید؟
زانیار بلوری:
یکی از ویژگی‌های مهم این گنجینه، وجود آثاری بسیار ارزشمند و حتی کم‌نظیر است. برای مثال، ما در نمایشگاه اثری از هنری فاکس تالبوت داریم که از قدیمی‌ترین نمونه‌های موجود در مجموعه محسوب می‌شود و حتی به دوره آزمایش‌های اولیه او و پیش از اعلام رسمی اختراع عکاسی در سال ۱۸۳۹ مربوط است.
برخی از آثار موجود در گنجینه موزه، در بسیاری از موزه‌های معتبر جهان نیز به‌سادگی پیدا نمی‌شوند. بنابراین گنجینه عکاسی موزه هنرهای معاصر تهران از ظرفیت بسیار بالایی برخوردار است.
البته بخش قابل توجهی از این آثار برای سال‌ها کمتر دیده شده‌اند. آخرین نمایش گسترده این مجموعه، تا جایی که به یاد دارم، حدود ۱۴ سال پیش انجام شد و البته در آن زمان نیز نمایشگاه با این وسعت و با چنین روایتی برگزار نشده بود.
در فرآیند آماده‌سازی نمایشگاه، با آثاری مواجه شدیم که شاید پیش از این کمتر مورد توجه قرار گرفته بودند؛ برای مثال نسخه‌هایی از مجله «کمرا ورک» (Camera Work) یا شش آلبوم تاریخی موجود در گنجینه.
شش آلبوم تاریخی؛ اسنادی از تاریخ اجتماعی عکاسی
این آلبوم‌ها از بخش‌های بسیار جذاب نمایشگاه هستند. درباره اهمیت آنها توضیح می‌دهید؟
زانیار بلوری:
بله، این شش آلبوم تاریخی از بخش‌های بسیار مهم نمایشگاه هستند. این آلبوم‌ها به دوره‌ای مربوط می‌شوند که عکس‌ها در قالب کارت ویزیت و آلبوم‌های پرتره رواج داشتند و از نظر تاریخ عکاسی و تاریخ اجتماعی بسیار ارزشمندند.
در این آلبوم‌ها تصاویری از شخصیت‌های سیاسی، فرهنگی و هنری اروپا و عثمانی دیده می‌شود و بخشی نیز به زندگی روزمره مردم ژاپن در قرن نوزدهم مربوط است.
همچنین تصاویری از نخستین گروه‌های دانشجویان ایرانی که در دوره قاجار برای تحصیل به اروپا اعزام شدند، در این مجموعه وجود دارد. این تصاویر از نمونه‌های قدیمی ثبت چهره ایرانیان در خارج از کشور محسوب می‌شوند.
باید توجه داشت که بیشتر این عکس‌ها توسط عکاسان خارجی و در آتلیه‌های عکاسی خارج از ایران، به‌ویژه در پاریس، عثمانی و دیگر مراکز مهم عکاسی آن دوره گرفته شده‌اند.
برخی از این آلبوم‌ها در واقع نوعی هدیه دیپلماتیک بوده‌اند که به اشراف، درباریان یا شخصیت‌های مهم داده می‌شدند. گاهی نیز تصویر شخصیت‌های مهمی مانند ناصرالدین‌شاه یا پادشاهان عثمانی در آنها قرار گرفته است.
نکته جالب این است که در بسیاری از موارد، نام افراد به زبان فارسی و با دست‌خط ایرانی در کنار تصاویر ثبت شده و همین موضوع ارزش تاریخی این اسناد را دوچندان می‌کند.
از تاریخ عکاسی تا گفت‌وگوی میان رسانه‌ها
روایت نمایشگاه چگونه شکل گرفت؟ آیا «این صورت باقی» صرفاً یک نمایشگاه تاریخی است؟
زانیار بلوری:
نه، تلاش ما این بود که نمایشگاه صرفاً به یک روایت خطی از تاریخ عکاسی تبدیل نشود. با توجه به ظرفیت‌ها و محدودیت‌های گنجینه، نمی‌توانستیم روایت را از یک نقطه مشخص آغاز کنیم و به شکلی کاملاً پیوسته ادامه دهیم.
به همین دلیل، در بخش ابتدایی نمایشگاه تا حدی رویکرد تاریخی داریم و با پیشگامان عکاسی آغاز می‌کنیم، اما به‌تدریج این روایت را می‌شکنیم و تلاش می‌کنیم آثار قرن نوزدهم و قرن بیستم را در کنار یکدیگر قرار دهیم تا میان آنها دیالوگ شکل بگیرد.
در بخش پایانی نیز از ظرفیت آثار دیگر هنری موجود در گنجینه استفاده کرده‌ایم تا تأثیر عکاسی بر رسانه‌های دیگر و همچنین تأثیر رسانه‌های دیگر بر عکاسی را مورد توجه قرار دهیم.
این بخش به‌خصوص با توجه به مباحث هنر معاصر و مسئله پسا رسانه و ارتباط میان مدیوم‌ها می‌تواند محل طرح پرسش‌های مختلفی باشد.
روایت تاریخ خود موزه در دل نمایشگاه
در نمایشگاه علاوه بر آثار عکاسی، پوسترهایی از نمایشگاه‌های قدیمی موزه نیز دیده می‌شود. هدف از اضافه کردن این بخش چه بود؟
زانیار بلوری:
ما تلاش کردیم در کنار تاریخ عکاسی، بخش‌هایی از تاریخ خود موزه هنرهای معاصر تهران را نیز روایت کنیم. به همین دلیل تعدادی از پوسترهای نمایشگاه‌های اولیه موزه را در نمایشگاه قرار داده‌ایم؛ از جمله پوسترهای مربوط به نخستین نمایشگاه‌ها و نمایشگاه‌هایی که در دوره پس از انقلاب برگزار شده‌اند.
این بخش کمک می‌کند مخاطب علاوه بر دیدن آثار، با تاریخ و حافظه نهادی موزه نیز ارتباط برقرار کند.
تلاش برای ارتباط با مخاطب عمومی
نمایشگاه‌های تخصصی عکاسی معمولاً برای مخاطبان حرفه‌ای جذاب‌تر هستند. برای جذب مخاطب عمومی چه تمهیدی اندیشیده‌اید؟
زانیار بلوری:
یکی از مسائل مهم برای ما همین موضوع بود. همه مخاطبان موزه، عکاس یا دانشجوی عکاسی نیستند. بسیاری از بازدیدکنندگان ممکن است در حوزه ادبیات، نقاشی یا سایر رشته‌های هنری فعالیت کنند و حتی برخی مخاطبان هیچ ارتباط تخصصی با هنر نداشته باشند.
به همین دلیل تلاش کردیم نمایشگاه به شکلی طراحی شود که مخاطب عمومی و حتی کودکان نیز بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند.
مثلاً در بخش‌هایی از نمایشگاه از تصاویر و ابزارهایی مانند سایه‌نما و دوربین ابسکیورا استفاده کرده‌ایم؛ ابزارهایی که در شکل‌گیری و توسعه ایده ثبت تصویر و در نهایت پیدایش عکاسی نقش داشتند.
هدف این بود که مخاطب فقط با دیدن نام‌هایی مانند انسل ادمز یا تالبوت جذب نشود، بلکه بتواند با تجربه‌ای ملموس، ماهیت و ریشه‌های شکل‌گیری عکاسی را درک کند.
خوشبختانه این بخش‌های تعاملی مورد استقبال مخاطبان قرار گرفته و برای مخاطب عمومی جذاب بوده است.
چرا در نمایشگاه عکاس ایرانی نداریم؟
یکی از پرسش‌های احتمالی مخاطبان این است که چرا در نمایشگاه «این صورت باقی» عکاس ایرانی حضور ندارد؟
زانیار بلوری:
دلیلش این است که روایت نمایشگاه بر تاریخ عکاسی جهان و آثار موجود در گنجینه موزه متمرکز شده است.
البته در همین گنجینه، تصاویر بسیار مهمی از ایرانیان وجود دارد؛ برای مثال همان آلبوم‌هایی که درباره‌شان صحبت کردیم و تصاویر دانشجویان ایرانی، شخصیت‌های سیاسی و اجتماعی ایران و برخی چهره‌های دوره قاجار را در خود جای داده‌اند.
اما این تصاویر عمدتاً توسط عکاسان خارجی و خارج از ایران ثبت شده‌اند. بنابراین نمی‌توان آنها را به‌عنوان نمونه‌هایی از عکاسی ایرانی در نظر گرفت.
ضرورت توجه بیشتر به عکاسی در موزه
در پایان، ارزیابی شما از جایگاه عکاسی در موزه هنرهای معاصر تهران چیست؟
زانیار بلوری:
به نظر من این نمایشگاه متعلق به جامعه عکاسی ایران است. اگر نمایشگاه مورد توجه قرار بگیرد و نگاه مثبتی نسبت به آن شکل بگیرد، در واقع می‌تواند به تقویت نگاه مثبت‌تر به خود عکاسی نیز کمک کند.
عکاسی همیشه به نوعی در موزه هنرهای معاصر تهران در حاشیه قرار داشته و شاید آن‌طور که باید به ظرفیت‌های آن توجه نشده است. امیدوارم برگزاری این نمایشگاه باعث شود این نگاه تا حدی تغییر کند و مشخص شود که عکاسی چه ظرفیت گسترده‌ای برای پژوهش، نمایش و گفت‌وگو با سایر هنرها دارد.
نمایشگاه «این صورت باقی» تا پایان شهریورماه ادامه دارد و علاقه‌مندان می‌توانند هر روز از ساعت ۱۰ صبح تا ۱۸ از آن بازدید کنند. البته احتمال تمدید نمایشگاه نیز وجود دارد و اگر استقبال مخاطبان، به‌ویژه دانشجویان، مناسب باشد، ممکن است نمایشگاه تا اواسط مهرماه ادامه پیدا کند؛ البته این موضوع هنوز قطعی نیست.
اطلاعات بازدید از نمایشگاه «این صورت باقی»
📷 عنوان نمایشگاه: این صورت باقی
🏛️ محل برگزاری: موزه هنرهای معاصر تهران
📅 زمان: مرداد تا پایان شهریور ۱۴۰۵
🕙 ساعات بازدید: ۱۰ صبح تا ۱۸
👤 کیوریتورها: محمدرضا طهماسپور، افسانه کامران و زانیار بلوری
- نویسنده : امیر حسنی پارسا
Saturday, 24 October , 2026