به گزارش اتاق روشن پرس، محمدرضا ریخته‌گران، استاد و پژوهشگر فلسفه دانشگاه تهران، شامگاه هشتم شهریورماه ۱۴۰۵ پس از یک دوره بیماری و کسالت درگذشت.
ریخته‌گران در سال ۱۳۳۶ در اصفهان متولد شد و در ۱۸سالگی برای ادامه تحصیل به تهران آمد. او تحصیلات خود در رشته فلسفه را در دانشگاه تهران آغاز کرد و بعدها مسیر علمی خود را در حوزه‌های فلسفه، هرمنوتیک، پدیدارشناسی و فلسفه هنر ادامه داد.
او در سال ۱۳۷۱ به هند سفر کرد و طی اقامتی چندساله، به مطالعه و شناخت معارف و سنت‌های فلسفی و عرفانی هند پرداخت. این دوره از زندگی فکری او، بخشی از علاقه‌مندی‌هایش به سنت‌های غیرغربی و مطالعات تطبیقی را شکل داد.
ریخته‌گران رساله دکتری خود را با موضوع دیدگاه‌ها، اصول و مبانی هرمنوتیک و نسبت آن با اصول و مبانی تفسیر در عالم اسلام تدوین کرد و در سال ۱۳۷۴ موفق به دریافت مدرک دکتری شد. این پژوهش بعدها با عنوان «اصول علم هرمنوتیک» منتشر شد.
او پس از سال‌ها فعالیت علمی و دانشگاهی، به عضویت گروه فلسفه دانشگاه تهران درآمد و در حوزه آموزش و پژوهش فلسفه فعالیت کرد. بخش قابل توجهی از کارنامه علمی او به بررسی مسئله فهم و تفسیر، حقیقت، هنر و زیبایی اختصاص داشت.
فلسفه هنر؛ هنر در نسبت با حقیقت و تفکر
یکی از مهم‌ترین حوزه‌های فعالیت فکری محمدرضا ریخته‌گران، فلسفه هنر بود. او هنر را جدا از پرسش‌های بنیادی فلسفه نمی‌دید و در آثار خود تلاش کرد نسبت میان هنر، زیبایی، حقیقت و تفکر را مورد بررسی قرار دهد.
کتاب «هنر، زیبایی، تفکر؛ تأملی در مبانی نظری هنر» از جمله آثار او در این حوزه است. این اثر نشان‌دهنده توجه جدی ریخته‌گران به مبانی نظری هنر و تلاش برای بررسی جایگاه هنر در افق اندیشه فلسفی است.
در این کتاب، موضوعاتی همچون ماهیت هنر، هنر دینی، نسبت هنر و تکنولوژی، هرمنوتیک و هنر، زیبایی و مدرنیته مورد توجه قرار گرفته است؛ موضوعاتی که نشان می‌دهد هنر در اندیشه ریخته‌گران صرفاً یک فعالیت ذوقی یا عرصه‌ای مستقل از تفکر نبود، بلکه می‌توانست راهی برای مواجهه انسان با حقیقت و جهان باشد.
هرمنوتیک، پدیدارشناسی و پرسش از فهم
هرمنوتیک یکی دیگر از محورهای مهم فعالیت علمی ریخته‌گران بود. پژوهش او درباره مبانی علم هرمنوتیک و نسبت آن با سنت تفسیر در عالم اسلام، نشان‌دهنده علاقه او به مسئله فهم، معنا و تفسیر است.
در ادامه این مسیر، پدیدارشناسی نیز جایگاه مهمی در آثار او پیدا کرد. کتاب‌ها و پژوهش‌هایی همچون «پدیدارشناسی، هنر، مدرنیته» و «پدیدارشناسی و فلسفه اگزیستانسیالیسم» بخشی از تلاش او برای بررسی پیوند میان سنت‌های فلسفی جدید، انسان، هنر و جهان معاصر را نشان می‌دهند.
توجه ریخته‌گران به فلسفه مارتین هایدگر نیز در برخی آثار او نمود پیدا کرد. در این رویکرد، مسئله هنر با پرسش‌هایی بنیادین درباره حقیقت، هستی و نحوه ظهور جهان برای انسان پیوند می‌یابد.
نگاهی فراتر از مرزهای فلسفه غرب
مطالعات ریخته‌گران تنها به سنت فلسفی غرب محدود نمی‌شد. سفر و اقامت او در هند و مطالعه معارف هندی، بخشی از مسیر فکری او را به سوی سنت‌های شرقی و غیرغربی سوق داد.
همین علاقه را می‌توان در توجه او به موضوعاتی مرتبط با هنر، زیبایی‌شناسی و سنت‌های شرقی نیز دنبال کرد؛ رویکردی که نشان می‌داد برای شناخت هنر و تجربه زیبایی‌شناختی، نمی‌توان تنها به یک سنت فکری یا جغرافیای فرهنگی اکتفا کرد.
آثار برجای‌مانده
از مهم‌ترین آثار محمدرضا ریخته‌گران می‌توان به «اصول علم هرمنوتیک»، «هنر، زیبایی، تفکر»، «پدیدارشناسی، هنر، مدرنیته» و «پدیدارشناسی و فلسفه اگزیستانسیالیسم» اشاره کرد.
او همچنین کتاب «حقیقت و نسبت آن با هنر» را منتشر کرد؛ اثری که در آن به شرح و بررسی رساله «سرآغاز اثر هنری» مارتین هایدگر پرداخته است. این کتاب از سوی انتشارات سوره مهر منتشر شد.
مرور آثار ریخته‌گران نشان می‌دهد که اگرچه موضوعات پژوهش‌های او گسترده بود، اما در بخش مهمی از این آثار می‌توان محور مشترکی را دنبال کرد: پرسش از حقیقت، فهم، هنر، زیبایی و نسبت انسان با جهان.
درگذشت محمدرضا ریخته‌گران، فقدان استادی را برای جامعه فلسفه و هنر ایران رقم زد که سال‌ها در دانشگاه و عرصه پژوهش به آموزش و بررسی مسائل بنیادین فلسفه و هنر پرداخت.
برای جامعه عکاسی و هنرهای تجسمی نیز فقدان این استاد فلسفه اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه بخش مهمی از مباحث نظری هنر، زیبایی‌شناسی، هرمنوتیک و پدیدارشناسی می‌تواند در فهم عمیق‌تر ماهیت اثر هنری و تجربه تصویری مورد استفاده قرار گیرد.
اتاق روشن پرس این ضایعه عمیق را به جامعه دانشگاهی، استادان و دانشجویان فلسفه و هنر، هنرمندان، پژوهشگران و به‌ویژه خانواده و شاگردان استاد محمدرضا ریخته‌گران صمیمانه و عمیقاً تسلیت می‌گوید و برای آن استاد فقید، آرامش و برای بازماندگان شکیبایی آرزو دارد.
یاد و میراث علمی او گرامی باد.
- نویسنده : ریحانه تقی یاری
Saturday, 24 October , 2026